از شما جلو برود یا عقب بماند. گونه دیگر ـ که دو معنا به هم نزدیک است ـ این است که «لِمَنْ شاءَ مِنْکمْ...» بدل از برای «لِلْبَشَرِ» نباشد بلکه جمله مستقل است. هر دو وجه را مفسرین گفته‌اند. به نظر من دومی بهتر است: این قرآن آمده است برای بشر که راه بشر و چاه بشر را نشان بدهد.

قرآن همیشه در باره خود و پیغمبر می‌گوید بشیر و نذیر. این بشیر و نذیر عبارةٌ اُخری از این است که هم راه را نشان می‌دهد هم چاه را. چون اگر فقط بخواهد راه را نشان بدهد و چاه را نشان ندهد ممکن است کسی راه را ببیند ولی چون چاه را نمی‌بیند و غافل از آن است خیال می‌کند که در راه دارد می‌رود، به چاه می‌افتد. اگر فقط چاه را نشان بدهد یک کار منفی است: این چاه است، از آنجا نرو؛ خوب کجا بروم؟ مثبت و منفی با یکدیگر باید توأم بشود: این راه، از اینجا برو، این چاه و از اینجا نرو. این راه، برو ؛ آن بیراهه، نرو. اگر بگوید این راه است ولی خطر را نشان ندهد کافی نیست. همین طور اگر خطر را نشان بدهد ولی نگوید راه این است؛ بگوید این خطر، از اینجا نرو؛ انسان می‌گوید از کجا بروم؟ این است که قرآن همیشه می‌گوید که راهنما و چاه‌نماست. بنابراین ما تعبیر کلمه «راهنما» که می‌کنیم باید چاه نما هم بگوییم چون قرآن به دلیل اینکه بشیر و نذیر است هم راه را می‌نمایاند و هم چاه را. راه را برای رفتن و چاه را برای پرهیز کردن و دوری گزیدن.

راه است و چاه و دیده بینا و آفتاب تا آدمی نگاه کند پیش پای خویش

چندین چراغ دارد و بیراهه می‌رود بگذار تا بیفتد و بیند سزای خویش

و مردم بیش از مقداری که به راهنمایی احتیاج دارند به چاه نمایی احتیاج دارند، و لهذا قرآن بیش از مقداری که به بشیر بودن تکیه می‌کند به نذیر بودن تکیه می‌کند، چون راه را انسان به حسب فطرت هم می‌رود، در درجه اول چاه را باید نشان داد، خطر را باید اعلام کرد.

لِمَنْ شاءَ مِنْکمْ اَنْ یتَقَدَّمَ اَوْ یتَأخَّرَ قرآن آمده راهنمایی و چاه نمایی کند، آنگاه اینکه چه کسی تقدّم پیدا کند، حرکت کند، به جلو برود و چه کسی عقب بماند، دیگر اختیار با خود شماست. لِمَنْ شاءَ مِنْکمْ این دیگر به مشیت و اراده بشر بستگی دارد. بشر موجودی است مختار و آزاد. خدای متعال او را راهنمایی و چاه نمایی می‌کند ولی جلو رفتن و حرکت کردن یا عقب ماندن و ایست کردن، این دیگر به خودش مربوط است. لِمَنْ شاءَ مِنْکمْ اَنْ یتَقَدَّمَ اَوْ یتَأخَّرَ به عهده هر کدام از شماست که پیش برود یا پس بماند. ( به چاه افتادن در واقع مساوی است با همان پس ماندن .)

نقش سازندگی عمل

کلُّ نَفْسٍ بِما کسَبَتْ رَهینَةٌ هرنفسی، هر جانی، هر روحی، هر انسانی در گرو کسب و اکتسابات خودش است. اکتسابات یعنی عمل. عمل را قرآن با تعبیرات مختلف نام می‌برد. یکی از بهترین و