کسانی که در دنیا سابقه‌شان سابقه نیک و عمل صالح است از این عذابها بدورند، حتی صداهای دردناک و وحشتناک آنجا را نمی‌شنوند و در آنچه که دلخواهشان است جاویدانند و آن فزع اکبر، ترس بزرگ، غبار اندوهی در دل آنها وارد نمی‌کند و برعکسْ فرشتگان به ملاقات آنها می‌آیند و به آنها نوید و مژده می‌دهند و می‌گویند آن روزِ نیکی که به شما وعده داده می‌شد همین روز است.

ولی از اینها که بگذریم مردمی که اهل ایمان و عمل صالح نیستند دچار آن فزع اکبر می‌شوند که در اول سوره حج این طور می‌خوانیم[٢] :

یا اَیهَا النّاسُ اتَّقوا رَبَّکمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَیءٌ عَظیمٌ. یوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کلُّ مُرْضِعَةٍ عَمّا اَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ کلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَی النّاسَ سُکاری وَ ما هُمْ بِسُکاری وَلکنَّ عَذابَ اللهِ شَدیدٌ[٣] .

ای مردم! تقوا و پروای پروردگار خود را داشته باشید که زلزله قیامت شیء بزرگ و عظیمی است. آن روزی که او را ببینید، آنچنان مدهوش‌کننده است که در مقام مَثَل زن شیرده از بچه شیرخوار خود غفلت می‌کند که اصلا بچه شیرخوار دارم[٤] . (در صورتی که در دنیا اگر یک زن را در آتش دنیا بیندازند و بچه شیرخوار داشته باشد، در همان حال از بچه خودش غفلت نمی‌کند. ولی آنجا یادش می‌رود.) و هر حاملی حمل خودش را می‌نهد. مردم را می‌بینی در حالی که مستان هستند اما مست نیستند؛ آنها را مانند مستها می‌بینید ولی آنها که مست نیستند، شیء مست کننده‌ای نخورده‌اند، بلکه عذاب پروردگار شدید است.

این در مورد انسانها: یوْمَ یکونُ النّاسُ کالْفَراشِ الْمَبْثوثِ. و اما در مورد کوهها: وَ تَکونُ الْجِبالُ کالْعِهْنِ الْمَنْفوشِ. تمام کوهها مانند پشمِ زده‌شده رنگین‌شده است یعنی وقتی این موجوداتِ سفتِ باصلابت را نگاه می‌کنی خیال می‌کنی که پشم است که آن را زده‌اند. اَلْقارِعَةُ. این کلمه اول که به جای جمله است اعلام است: قارعه. جمله دوم که جمله

[١] . انبیاء / ١٠١ ـ ١٠٣.

[٢] . اتفاقا آن آیات، آخر سوره انبیاء است، این آیاتْ اول سوره حج و خیلی نزدیك به هم هستند.

[٣] . حج / ١ و ٢.

[٤] . البته آنجا زن شیرده و بچه شیرخوار نیست.