فرعون می‌فرماید: یقْدُمُ قَوْمَهُ یوْمَ الْقِیمَةِ[١] . در روز قیامت فرعون پیشاپیش گروه خودش حرکت می‌کند؛ یعنی «فرعونی» با فرعون محشور می‌شود و در کنار فرعون قرار می‌گیرد.

هر کسی هم که واقعا روحش، فکرش، اندیشه‌اش و ملکاتش علوی و مانند علی(ع) باشد، علی (ع) مثل مغناطیسی که آهنها را جذب می‌کند و می‌کشد، او را جذب می‌کند.

وَ اِذَا الْ مَوْءؤدَةُ سُئِلَتْ. بِاَی ذَنْبٍ قُتِلَتْ. آنگاه که کودکهای زنده به گورشده مورد سؤال واقع شوند که به چه گناهی کشته شده‌اند؟! این را به دو صورت می‌شود معنی کرد. یکی این که پدرانی که این کودکان را کشته‌اند مورد سؤال واقع می‌شوند، و دیگر این که خودشان مورد سؤال واقع می‌شوند. ظاهر آیه همین معنی دوم است و این معنی بلیغ‌تر هم هست. این معنی دوم نهایت غضب الهی را درباره این پدرها می‌رساند. قرآن می‌گوید: به این کودکها می‌گویند: شما به چه گناهی کشته شده‌اید؟! در اینجا آن پدرانی که کودکانشان را زنده به گور کرده‌اند به طور غیر مستقیم مورد سؤال واقع می‌شوند.

وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ. و آنگاه که صحیفه‌ها، کتابها و نامه‌های اعمال باز شود. وَ اِذَا السَّماءُ کشِطَتْ. و آنگاه که آسمان برکنده و برچیده شود. یعنی این دستگاه و این وضعی که به شکل سقف می‌بینید، بکلی برچیده می‌شود و شما در آن وقت آسمانی بالای سر خودتان نمی‌بینید. وَ اِذَا الْجَحیمُ سُعِّرَتْ. و آنگاه که جحیم (دوزخ) برافروخته شود. وَ اِذَا الْجَنَّةُ اُزْلِفَتْ. و آنگاه که بهشت نزدیک آورده شود.

در اینجا بعد از این که دوازده «آنگاه که...» فرمود، می‌فرماید: عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحْضَرَتْ. در آن وقت است که هر کسی، هر نفسی، هر روحی و هر جانی می‌داند چه احضار کرده و چه کرده است، چون در آن وقت، تمام اعمال خودش را حاضر می‌بیند (یعنی خودِ اعمال را حاضر می‌بیند)[٢] .

این که مقصود از «ما اَحْضَرَتْ» همان عمل است، در آیات دیگری بیان شده است. در یک آیه می‌فرماید: وَ وَجَدوا ما عَمِلوا حاضِرآ[٣] . یعنی آنچه را که عمل کرده‌اند در آنجا حاضر می‌یابند.

در آیه دیگری می‌فرماید: یوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیرٍ مُحْضَرآ وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَینَها وَ بَینَهُ اَمَدآ بعیدآ[٤] . روزی که هر کسی هر کار خیری که کرده است حاضر می‌یابد و هر

[١] . هود / ٩٨.

[٢] . انسان در دنیا مبتلا به فراموشی است، لذا وقتی كاری انجام می‌دهد بعدا اصلا به ذهنش نمی‌آید كه چه كرده.فرض كنید انسان در مجلسی حرفهایی می‌زند. اگر بعد از یك سال حرفهای خودش را كه با ضبط صوت ضبطشده گوش كند، خودش می‌گوید: چه حرفهای چرندی من گفته‌ام!

[٣] . كهف / ٤٩.

[٤] . آل‌عمران / ٣٠.