]می‌برند. [چون در قرآن می‌فرماید امر خداوند به ملائکه می‌رسد و ملائکه امر الهی را در عالم اجرا می‌کنند، وَ النّازِعاتِ اشاره به این است: سوگند به فرشتگانی که تا امر خدا می‌رسد نزوع می‌کنند به شدت، یعنی رو می‌آورند برای انجام امر. وَ النّاشِطاتِ نَشْطآ با نشاط کامل به سوی مأموریتشان می‌شتابند. وَ السّابِحاتِ سَبْحآ به سرعت حرکت می‌کنند. فَالسّابِقاتِ سَبْقآ بر یکدیگر پیشی می‌گیرند. فَالْـمُدَبِّراتِ اَمْرآ تا در نهایت امر، امر الهی را در عالم انجام می‌دهند و عالم را تدبیر می‌کنند.

غیب دیگر: عالم آخرت

سوگند به این حقایق غیبی یوْمَ تَرْجُفُ الرّاجِفَةُ. تَتْبَعُهَا الرّادِفَةُ. باز سخن از یک غیب دیگر که خود عالم آخرت است. آن روزی که به حرکت درمی‌آورد آن به حرکت درآورنده، به لرزه درمی‌آورد آن به لرزه درآورنده. در قرآن از چیزی به نفخ صور یعنی دمیدن خدا تعبیر شده است. در باب روح گفته می‌شود خدای متعال روح را به آدم ابوالبشر دمید و خدای متعال در هر جنینی که می‌خواهد انسان بشود روح می‌دمد. معنی اینکه «روح می‌دمد» این نیست که خدا مثلا در رحم زن ملکی را می‌فرستد تا با یک وسیله مادی مثل بادی را بدمد، بلکه اینها تعبیر است از اینکه خدای متعال به وسیله آن ملکی که نامش الروح است (تَنَزَّلُ الْمَلائِکةُ وَ الرّوحُ)[١] و حقیقتش حقیقت روح است یک روح افاضه می‌کند. در قرآن از دو نفخه، از دو دمیدن یاد شده است. یک دمیدنی که دمیدن هلاکت است. هر که و هر چه در هر وضعی که دارد متلاشی می‌شود. و یک دمیدن دیگری که دمیدنِ از سر گرفتن و احیاء است، که در یک آیه از آیات قرآن به هر دو نفخه تصریح شده است. اینجا هم همان را اشاره دارد: آن روزی که می‌لرزاند همه عالم را ـ نه فقط زمین یا خورشید یا منظومه شمسی یا این کهکشان را، بلکه تمام عالم را ـ آن به لرزه درآورنده. تَتْبَعُهَا الرّادِفَةُ پیروی می‌کند او را آن تابعش، آن رادفش، آن که ردیف اوست، یعنی آن نفخه دوم که بار دیگر عالم دگرگون می‌شود و صفحه عالم آخرت ظاهر می‌شود.

قُلوبٌ یوْمَئِذٍ واجِفَةٌ. در این وقت دلهایی هستند مضطرب، تپنده، نگران. اَبْصارُها خاشِعَةٌ. نهایت خشوع و ذلت بر نگاههای این دلها (نفسها، روحها، انسانها) حکمفرماست.

قرآن آنچه که مربوط به قیامت بوده اینجا ختم می‌کند، بعد وضع این دلهایی را که در قیامت در آن وضع هستند در دنیا می‌گوید: اینها چه کسانی هستند که دلهاشان چنین است؟ یقولونَ ءَاِنّا

[١] . قدر / ٤.