سخن می‌گوید[ چون قرآن «سبع المثانی» است، همیشه اگر از اهل عذاب سخن می‌گوید چند کلمه‌ای هم از اهل رحمت می‌گوید برای اینکه یکجانبه سخن نگفته باشد. یا اگر زیاد از اهل رحمت سخن می‌گوید فورآ اهل عذاب را هم در کنارش ذکر می‌کند که تعادل «خوف و رجایـی» محفوظ مانده باشد. اِنَّ الْـمُتَّقینَ فی ظِلالٍ وَ عُیونٍ. متقیان، با تقوایان، پرهیزکاران (که کلمه پرهیزکاران چندان کلمه رسایی نیست) در سایه‌هایی و در چشمه‌هایی هستند. ظِلال جمع ظِلّ است و ظِلّ یعنی سایه. ما نمی‌توانیم تصور کنیم که سایه در آنجا چگونه سایه‌ای است. مسلّم در بهشت اینچنین نیست که خورشید تابش موذی دارد و درختهایی آنجا هستند که مانع اذیت تابش خورشیدند. این را من فقط با روایتی که در ذیل همین آیه هست برایتان ذکر می‌کنم تا بفهمیم که معنای واقعی این کلمات برای ما چندان هم قابل تصور نیست یعنی بالاتر از فهم ماست. در حدیث است که سایه‌های بهشت از نور است انور از نور خورشید. سایه‌ای است از نور، سایه است ولی از نور که از نور خورشید انور است.

اما عیون. در اوایل سوره هَلْ اَتی عَلَی الاِْنْسانِ خواندیم: عَینآ یشْرَبُ بِها عِبادُ اللهِ یفَجِّرونَها تَفْجیرآ. چشمه‌هایی هست که بندگان خدا آن چشمه‌ها را تفجیر می‌کنند، می‌جوشانند، استخراج می‌کنند. این چشمه‌ها تجسم چه حقایقی است؟ مسلّم یک سلسله حقایق در این دنیا، چون هر چه در آن دنیاست تجسم این دنیاست. به نظر من درباره افرادی است که در این دنیا در اثر اخلاص، چشمه‌های حکمت از باطنشان جاری شده است، که پیغمبر فرمود: مَنْ اَخْلَصَ لِلّهِ اَرْبَعینَ صَباحآ جَرَتْ ینابیعُ الْحِکمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلی لِسانِهِ. هر کسی که چهل صباح اخلاص بورزد چشمه‌هایی از حکمت از قلب او بر زبانش جاری می‌شود. این چشمه‌هایی که در آنجا از باطن می‌جوشد، تجسم همین چشمه‌هایی است که در دنیا می‌جوشد. در عین حال نمی‌خواهم انکار کنم که چشمه‌ها صورت جسمانی دارد. عرض کردم تجسم اینهاست، یعنی جسمانی است.

وَ فَواکهَ مِمّا یشْتَهونَ. میوه‌هایی هست از آنچه بخواهند. در آنجا هیچ محدودیتی نیست. هر چه که انسان اراده کند و بخواهد همان هست. کلوا وَ اشْرَبوا. بخورید و بیاشامید. مفسرین گفته‌اند کلوا وَ اشْرَبوا کنایه است، یعنی استفاده ببرید. خوردن و آشامیدن کنایه از بهره بردن است ولو بهره بردنی که از نوع خوردن و آشامیدن نباشد. بخورید و بیاشامید، یعنی بهره ببرید. هَنیئآ بِما کنْتُمْ تَعْمَلونَ. گواراست شما را یا گوارا باد شما را که همه اینها به موجب اعمال خود شماست. اِنّا کذلِک نَجْزِی الْـمُحْسِنینَ. ما نیکوکاران را اینچنین پاداش می‌دهیم. شما مردمی نیکوکار بوده‌اید، این هم پاداش نیکوکاری‌تان. وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُکذِّبینَ. وقتی آنهایی که تصدیق کردند به چنین نعمتها می‌رسند پس وای به تکذیب کنندگان که از چنین نعمتها محرومند.

دو مرتبه خطاب به مکذّبین است: کلوا وَ تَمَتَّعوا قَلیلا اِنَّکمْ مُجْرِمونَ. ای تکذیب‌کنندگان! شما