اینها را می‌آوریم) می‌خواهد بگوید که چنین چیزی خواهد شد، اینها هلاک می‌شوند، قومی نیرومند و بلکه نیرومندتر از اینها پیدا خواهد شد که آنها به اسلام گرایش پیدا خواهند کرد و پرچم اسلام را به دوش می‌گیرند. این، مضمونی است که در آیات متعددی از قرآن و در روایات زیادی آمده است. وقتی که آیه یسْتَبْدِلْ قَوْمآ غَیرَکمْ ثُمَّ لا یکونوا اَمْثالَکمْ[١] (در سوره اَلَّذینَ کفَروا) نازل شد، از پیغمبر سؤال کردند: آن قومی که خواهند آمد و به اسلام گرایش پیدا خواهند کرد و آنها از مـا بهتر هم خواهند بود کدام قوم است؟ پیامبر زد به زانوی سلمان و فرمود: قومِ این، فارِس، از مردم فارِس می‌آیند؛ یعنی ای قریش! اسلام به شما احتیاج ندارد؛ اگر دعوت می‌کند، برای نجات شماست.

بعد می‌فرماید: اِنَّ هذِهِ تَذْکرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ اِلی رَبِّهِ سَبیلا آنچه که ما بیان می‌کنیم یک تنبّه است، یادآوری است، دعوت است، موعظه است، حالا هر کس دلش می‌خواهد راهی به این وسیله به سوی پروردگار خودش اتخاذ کند هر کس هم نمی‌خواهد، نخواهد. بر می‌گردد به آیات اول سوره: اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکرآ وَ اِمّا کفورآ هر کسی می‌خواهد شاکر باشد، راه به سوی پروردگار را بگیرد. وَ ما تَشاؤنَ اِلّا اَنْ یشاءَ اللهُ اِنَّ اللهَ کانَ عَلیمآ حکیمآ. چون در ابتدای این سوره و در اینجا صحبت از این است که هر کسی هر چه بخواهد ]همان را انجام دهد، لذا این مطلب را می‌فرماید. [منطق قرآن منطق امرِ بین امرین است یعنی نه منطق تفویض است و نه منطق جبر. منطق جبر می‌گوید انسان مشیتی ندارد فقط مشیت خدا حاکم است و انسان یک ابزار بلا اراده‌ای است. منطق تفویض می‌گوید انسان به خود وانهاده شده است و اصلا مشیت الهی هیچ دخالتی ندارد، فقط مشیت انسان است. قرآن می‌گوید: مشیتِ شماست و مشیت خدا پشت آن است، یعنی مشیت شما قائم به مشیت خداست، اگر مشیت الهی نباشد نه شما هستید و نه مشیتی. وَ ما تَشاؤنَ اِلّا اَنْ یشاءَ اللهُ شما مشیتی و حتی وجودی نمی‌توانید داشته باشید مگر اینکه مشیت الهی در کار باشد. ولی خدا علیم و حکیم است و هیچ کاری را بدون حکمت نمی‌کند. یدْخِلُ مَنْ یشاءُ فی رَحْمَتِهِ خدای حکیم هر که را بخواهد در رحمت خود وارد می‌کند؛ یعنی هر کسی را که در رحمت خودش وارد می‌کند، به صورت گزاف نیست، بر اساس یک منطق و یک حکمت است که همان حکمت عمل است که هر عملی پاداشی داشته باشد. و صلّی الله علی محمد و آله الطاهرین.

باسمک العظیم الاعظم الاعزّ الاجلّ الاکرم یا الله...

پروردگارا دلهای ما به نور ایمان منوّر بگردان، نیتهای ما خالص بفرما، به ما لیاقت و

[١] . محمّد / ٣٨.