این حالتی که امروز می‌گویند حالت اُرگانیزم پیدا می‌کند یعنی قسمت قسمت می‌شود و هر قسمتش برای یک عضو آماده می‌شود. این، حالت تقدیر و اندازه‌گیری است. اصلا خَلق معنایش تقدیر است. فَخَلَقَ بعد او را اندازه‌گیری کرد، یعنی به همان حالتِ یکنواخت رشد نمی‌دهد. اگر به حالت یکنواخت باشد، آخرش مثل یک تکه گوشت از آب درمی‌آید. فَسَوّی بعد تعدیل کرد، یعنی یک نوع تعادل میان این اعضای مختلفی که اندازه‌گیری شده است برقرار کرد.

از همه عجیب‌تر: برای اینکه نسل ادامه پیدا کند دو تیپ کرد: تیپ نر و تیپ ماده، چون اگر همه مذکر باشند نسل منقرض می‌شود، همه مؤنث هم باشند نسل منقرض می‌شود. یک عده را پسر و یک عده را دختر ]قرار داد.[ فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَینِ الذَّکرَ وَ الاُْنْثی از یک چنین نطفه‌ای بعدها دو صنف ساخت: صنف پسر و صنف دختر، صنف نر و صنف ماده در همه حیوانات. اینها را می‌بینید که از کجا شروع شده به کجا پایان یافته است؛ اینها همه نشانه دخالت تدبیر در خلقت است، یعنی نشانه این است که خلقت به خود واگذاشته نیست، یک نیروی مدبّری بر عالم حکومت می‌کند که این نظام در عالم جریان دارد. این خودش نشانه آن است که هیچ ذره‌ای به خود واگذاشته نیست. حال آیا اینها به خود واگذار نیست تا می‌رسد به اینجا، به مرحله عقل و اراده و عمل که رسید یکمرتبه به خود واگذار کردند، گفتند بروید، هیچ کس به شما کاری ندارد، هرچه شد شد؟! نه، شما به گذشته که نگاه کنید، نشانه به خود واگذاشتگی را نمی‌بینید، بدانید آینده هم همین طور است؛ یعنی آینده هرکسی بستگی دارد به عمل او، چون خدا به انسان عقل و اراده و تکلیف داده است، یعنی چیزی داده است که سرنوشت خودش را خودش می‌تواند تعیین کند و اگر عقل و اراده نداده بود آینده به آن شکل هم نمی‌توانست داشته باشد. به حکم آنکه خدا به او عقل و اراده و وظیفه و تکلیف داده است آینده‌اش را به خودش سپرده است، پس کار خوبش پاداش دارد کار بدش هم کیفر دارد.

حال خدایی که اینچنین است، خدایی که نظامی به این دقت را تا اینجا رهبری کرده که شما دارید می‌بینید اَلَیسَ ذلِک بِقادِرٍ عَلی اَنْ یحْیی الْمَوْتی آیا چنین خدایی قدرت ندارد که شما را تا قیامت برساند، بعد مرده‌ها را زنده کند و قیامتی بپا کند؟ چرا دنیا را نمونه‌ای برای قیامت نمی‌گیرید؟!

باسمک العظیم الاعظم الاعزّ الاجلّ الاکرم یا الله...

پروردگارا دلهای ما به نور ایمان منوّر بگردان.

پروردگارا به ما توبه قبل‌الموت عنایت بفرما، به ما راحت عندالموت روزی بفرما، مغفرت بعدالموت را شامل حال ما بگردان.