مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠٤ - نظریه صدرالمتألهین و حدوث جوهری عالم

بله، سلسله حادثها غیرمتناهی است. فرق است میان اینکه بگوییم حادثها غیرمتناهی هستند و اینکه بگوییم قدیم زمانی در عالم وجود دارد؛ اینها دو مسألهاند. حادثهای زمانی غیرمتناهیاند؛ یعنی این اشیائی که الآن وجود دارند همهشان حادث زمانی هستند، در زمان قبل نبودهاند. به سراغ زمان قبل میرویم میبینیم آنها هم حادث زمانی بودهاند. به سراغ قبل از آنها میرویم باز میبینیم آنها هم حادث زمانی بودهاند. به سراغ نسل پیش از آنها میرویم بازهم میبینیم حادث زمانی بودهاند. غیرمتناهی که جلو برویم همه حادث زمانی هستند. سلسله حادثهای زمانی غیرمتناهی است؛ یعنی هیچ قدیم زمانیای در طبیعت وجود ندارد ولی درعین حال سلسله زمانیات هم متناهی نیست. اشکال کار متکلمین این است که خواستهاند سلسله زمانیات را متناهی کنند و خلق و حدوث را هم مربوط به نقطه اول بدانند. اصلًا ریشه اشتباهشان همین است. چون همیشه خلق و حدوث را فقط در نقطه اول حساب میکردند ناچار بودند که یک نقطه اولی فرض کنند تا خلق و حدوث معنی داشته باشد. ولی به این بیان عالم همیشه در حال خلق شدن است و همیشه در حال حدوث است و همیشه در حال فناست [١].

استاد: آنها «آخر» هم به آن نحوی که شما قائل هستید قائل نیستند یعنی قیامت را در آخر زمانی عالم که نمیدانند؛ آن را هم در آخر طولی عالم میدانند.

- بحث زمان که ملاصدرا تعریف میکند کمی فرق میکند با زمان فیزیکی، چون ما میگوییم زمان فیزیکی از