مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٤ - برهان اول

اینها امور وجودی نیستند اقامه میکنند.

براهین قائلین به عینی نبودن مواد ثلاث .

برهان اول

یک برهان این است که میگویند ما میبینیم که اینها- نه همه اینها، بلکه فقط امکان و امتناع (البته احکام فرق نمیکند، همه اینها یک حکم دارند)- همان گونه که در مورد امور وجودی صدق میکنند درباره امور عدمی و معدومات هم صدق میکنند.

امتناع که اصلًا همیشه در مورد معدومات است. ما میگوییم جمع نقیضین ممتنع است، جمع ضدین ممتنع است؛ میگوییم محال است که یک شکل در آنِ واحد هم کروی باشد و هم مکعب؛ محال است که یک شکل در آن واحد هم دایره باشد و هم مربع. این گونه امور را میگوییم ممتنع است. آیا در آنجا که چیزی ممتنع است میتوانیم بگوییم امتناع وجود دارد با اینکه خود ممتنع یعنی آن چیزی که در خارج وجود ندارد؟ شکلی را که در آن واحد هم دایره باشد هم مربع، میگوییم ممتنع است وجود داشته باشد؛ آیا میشود موصوف وجود نداشته باشد ولی صفتش در خارج وجود داشته باشد؟ آیا میشود خود شی ءِ ممتنع وجود نداشته باشد ولی امتناعش امر عینی باشد؟ واضح است که نمیتواند چنین چیزی باشد.

امکان هم همین جور است. امکان، هم درباره موجودات صادق است هم درباره معدومات. ممکن است یک انسانی باشد که مثلًا یک سر داشته باشد و دو زبان و یا انسانهایی در روی زمین باشند که بجای ده انگشت صد انگشت داشته باشند. این یک امر ممکن بالذات است؛ وجود ندارد ولی ممکن بالذات است. ما میگوییم انسان صد انگشتی ممکن الوجود است. این حرف درست است یا درست نیست؟

درست است؛ و حال آنکه خود انسان صد انگشتی وجود ندارد. درعین اینکه وجود ندارد ممکن الوجود است. پس موصوفِ این «امکان» معدوم است. وقتی که موصوفش معدوم باشد آیا صفتش میتواند یک امر وجودی باشد در خارج؟ اگر چنین باشد پس باید عرض بدون موضوع در خارج وجود داشته باشد.