یا بیحضور قلب. یک چیزهایی که اینها صفات نماز است که اگر از نماز بگیریم باز نماز هست ولی این صفت را ندارد. نماز بیخشوع نماز است ولی صفت خشوع را ندارد. نماز فرادی نماز است ولی صفت جماعت را ندارد. ولی چیزهایی هست که مقوّم ذات نماز است که اگر آنها را از نماز بگیریم دیگر نمازی باقی نمیماند؛ مثل اینکه از نماز رکوع و سجود و ... (ارکان نماز) را بگیریم. اگر اینها نباشد اصلًا نمازی در کار نیست؛ مثل شیر مولوی است: «شیر بییال و دم و اشکم که دید؟».

وقتی سؤال از چیستی میکنیم از چه سؤال میکنیم؟ در مورد اشیاء، دو گونه معانی که بر آنها صدق میکند تشخیص میدهیم؛ یعنی اشیاء دارای دو سلسله معانی و اوصاف که بر آنها صدق میکند هستند. بعضی از این معانی و صفات را اگر از آنها بگیریم اشیاء خودشان خودشان هستند ولی چیزی و صفتی را ندارند حتی اگر صفتی لاینفک را منفک از آنها فرض کنیم. ولی بعضی دیگر از معانی و اوصاف هست که اگر از اشیاء بگیریم خودشان را از خودشان گرفتهایم و دیگر چیزی باقی نمیماند. به این گونه معانی میگوییم «ذاتی». ذاتی و عرضی در منطق همین است؛ و ذاتیات یا ماهیتند و یا جزء ماهیت (نوع و جنس و فصل) یعنی چیزهایی که اگر آنها را از شیء بگیریم خودش خودش نیست؛ ولی عرضیات را اگر از چیزی بگیریم خودش خودش هست.

ل آیا میتوانید منکر شوید و بگویید که اشیاء ماهیت ندارند؟ اگر بگویید که اشیاء ماهیت ندارند به این معناست که اشیاء چیزی ندارند که اگر آن چیز را از آنها بگیرند، دیگر خودش خودش نیست. اگر اینطور است پس اصلًا خودی ندارند [١].

[١].- ممکن است خودی داشته باشند ولی مجهول باشد.

استاد: مجهول باشد؛ ما نگفتیم معلوم باشد. اینها هم قبول دارند که رسیدن به کنه ماهیت مشکل و غیر میسور است. از فارابی نقل شده و از شیخ و صدرا هم بیشتر نقل شده که آنچه ذکر میشود، بجای ماهیت میآوریم، اینها ماهیت واقعی نیست. جنس و فصل که میگویند، جنس و فصل منطقی است نه جنس و فصل واقعی و حقیقی، یعنی جنس و فصلی است که بجای جنس و فصل واقعی آوردهایم. به هر حال شیء یک جنس وفصل واقعی دارد اعم از اینکه ما کشف کرده باشیم یا نکرده باشیم. پس مسأله اینکه اشیاء چیستیهایی- یعنی ذاتیات- دارند در مقابل آیاییها که صفات اشیائند قابل انکار نیست.

- اینکه فارابی چنین گفته و دیگران هم تأیید کردهاند که رسیدن به کنه حقیقت و ماهیت یک چیز غیرمیسور