این بحث را اولین بار ادبا مطرح کردهاند، یعنی سابقهاش از ادبیات شروع شده است، بعد در علم اصول و در فلسفه آمده است. ابتدا ادبا روی آن بحث کردهاند و بعد بیشتر در علم اصول و کمتر فلاسفه روی آن بحث کردهاند؛ و این مطلب چیزی است که به حسب سندهای بسیار زیاد، از حضرت امیر (ع) شروع شده است. آن داستان راجع به پیدایش علم نحو که در کتب بسیار قدیم و معتبر آمده، معروف است و شاید از همه بهتر مرحوم سیدحسن صدر در کتاب تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام مدارکش را نشان داده است و دیگران هم مدارکش را ذکر کردهاند.

قضیه از این قرار است که ایشان بعد از آنکه در یک برخوردهایی میبینند افرادی قرآن را غلط میخوانند [١] ابوالاسود دُئَلی- یا دِئَلی [٢]- را احضار میکنند و میفرمایند بیا تا من قواعد و ضوابط و اصولی را درباره زبان عرب به تو بگویم و تو خودْ آنها را تکثیر و تفریع کن. آنچه ایشان به ابوالاسود میفرمایند تعبیراتی در همین حد است که کلمات مجموعاً بر سه نوع است: اسم و فعل و حرف. و بعد.

[١]. چون در آن زمان یعنی زمانی که تقریباً مقارن با خلافت ایشان است بیش از بیست سال از فتوحات اسلامی گذشته است، زیرا ایشان در سال سی و شش هجری به خلافت رسیدند و فتوحات از سال دوازده سیزده هجری شروع شده بود، یعنی حدود بیست و سه چهار سال از شروع فتوحات میگذشت و اقوام بسیاری از غیرعرب مسلمان شده بودند و اینها به قرائت قرآن به شدت اقبال کرده بودند ولی چون عرب نبودند و بهطور فطری و غریزی تلفظ عربی را نمیدانستند و به قواعد و ضوابط زبان عرب آشنایی نداشتند خصوصاً که در آن وقت اعراب معمول نبوده است لذا آیات قرآن را غلط تلفظ میکردند. مثلا نقل کردهاند که ایشان از جایی رد میشدند دیدند شخصی سوره برائت را دارد تلاوت میکند و این آیه را که جزء آیات اول سوره برائت است: «وَاعْلَموا أَنَّ اللَّهَ بَری ءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسولُه» ( «رسول» مرفوع خوانده میشود) بدانید خداوند و پیامبرش از مشرکین بیزارند، او به این نحو میخواند: «واعلموا ان اللَّه بریء من المشرکین و رسوله» ( «رسول» را مجرور میخواند) که معنایش درست ضد آن معنا میشود: یعنی بدانید که خدا، هم از مشرکین و هم- [نعوذباللَّه]- از پیامبر خودش بیزار است.[٢]. [علاوه بر این دو تلفظ، این کلمه به صورت «دیلی» هم قرائت شده است.]