مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٢ - تحلیل مسأله علیت

جعل تألیفی است. هیچکدام از اینها درست نیست، بلکه علت، جعل نفس وجود میکند نه اینکه وجود را وجود میکند. معنای جعل نفس وجود این است که وجودی را جعل میکند که این وجود عین ارتباط به علت است.

اینجاست که ما باید یک بیان دیگری- که در اصول فلسفه ذکر کردهایم و کس دیگری هم به آن بیان ذکر نکرده است- برای توضیح این مطلب ذکر کنیم تا مطلب کاملًا روشن بشود و آن، مطلب فوق العاده مهمی است.

تحلیل مسأله علیت

آن مطلب این است که در باب «علیت» ما میگوییم علت وجوددهنده به معلول است؛ علت است که به معلول وجود میدهد؛ معلول وجود خودش را مدیون علت است. این حرف درستی است و اگر غیر از این باشد اصلا علیت معنی ندارد. ولی در اینجا یک تحلیل باید صورت گیرد راجع به اینکه چگونه علت وجوددهنده به معلول است، زیرا از باب اینکه انسان مفاهیم صیقلی شده معقول علمی را غالباً از مفاهیم محسوس گرفته است گاهی همان مفاهیم محسوس سبب اشتباه میشوند و آن جنبههای صیقل خورده از دست میرود.

علت وجود میدهد به معلول. در ابتدا چیزی به نظر انسان میرسد نظیر آنچه که یک موجود مادی به یک موجود مادی هم عرض خودش چیزی را میدهد، مانند اینکه انسان غنیای به انسان فقیری عطیهای و پولی میدهد. در آنجا که میگوییم زید به عمرو پول داد، پنج عامل و به اعتباری چهار عامل وجود دارد:

١. زید به عنوان مُعطی.

٢. عمرو به عنوان معطی الیه.

٣. پول به عنوان معطی یا شی ءِ عطا شده.

٤. عمل اعطا؛ چون بودن زید و بودن پول کافی نیست که اعطا صورت بگیرد مگر اینکه یک عمل در اینجا صورت بگیرد و آن اینکه زید این پول را که در اختیار اوست در اختیار عمرو قرار دهد، که این عمل «اعطا» نامیده میشود.

٥. تا اینجا شد چهار عامل. تازه یک عامل دیگری هم در اینجا هست به نام