در مرتبه است نه زمان) ممکن است نه در مرتبه بعد از موجودیت؛ یعنی در تحلیلهای عقلی و به حسب مراتب عقل- که خود این مراتب هم بسیار جالب است- انسان در مرتبه قبل «ممکن» است و در مرتبه بعد «موجود»؛ یعنی چنین نیست که انسان اول موجود میشود بعد ممکن الوجود میشود؛ نه، انسان اول ممکن الوجود است بعد موجود میشود. البته اینکه میگوییم انسان اول ممکن الوجود است بعد موجود میشود، نه این است که اول انسان در عالم عین ممکن الوجود میشود بعد برایش وجود پیدا میشود. اگر بخواهد قبلًا در عالم عین چنین چیزی باشد که دیگر شیء موجود شده است. نه، در تحلیلهای عقلی اینچنین است. عقل وقتی که این را تحلیل میکند، در مرتبه قبل این را «ممکن» میبیند و در مرتبه بعد «موجود»؛ یعنی «الشیء أمکن فوُجد» نه «وُجد فأمکن» [١]. اینها مرتبه است؛ در اینجا مسأله زمان مطرح نیست، بلکه بعداً خواهیم دید که در اینجا مراتبی هست که به زمان هیچ ارتباطی ندارد؛ یعنی در اینجا مراتبی صادق است بدون آنکه در این مراتب زمان باشد؛ نه یک یا دو مرتبه، بلکه مراتبی صادق است. این یکی دومرتبه را ما در اینجا گفتیم و الّا مراتب متعددی هست. میگویند: «الشیء قُرّر فأمکن، [فاحتاج] فأوجب، فوجب فأوجد، فوجد [فحدث]». در عالم عین یک وجود بیشتر نیست ولی در تحلیل عقل مراتب متعدد اعتبار میشود. عقل آنقدر قدرت دارد که این وجود واحد را به معانی و مفاهیم متعدد تحلیل میکند و همه این تحلیلها هم انتزاعاتی است صادق بر این شیء، و میان این مراتب تقدم و تأخر هم قائل میشود؛ یعنی میگوید اول مرتبه تقرّر ذات یعنی مرتبه ماهیت است، بعد مرتبه امکان ماهیت است، [بعد نیازمندی او به علت است]، بعد ایجاب علت، بعد وجوب معلول، بعد ایجاد علت، بعد وجود معلول [و بعد حدوث معلول]. این چند مرتبه طولی را ما در اینجا داریم که با تحلیل عقلی به این مراتب پی بردهایم و حال آنکه در خارج یک شیء بیشتر نیست، که فعلًا آن بحث در اینجا مطرح نیست. به بحث خود بازگردیم.

دلیل بر اینکه امکان لازم ماهیت است نه لازم وجود این است که امکان تقدم دارد بر وجود یعنی شیء چون ممکن است موجود است نه اینکه چون موجود است.

[١].- اینکه میگوییم وجود عارض ماهیت میشود در ذهن، این هم همین جور است؟.

استاد: بله، این هم همین جور است. اتفاقاً این را هم بعد [ذیل بحث هفتم ازمباحث همین فصل میگوییم.