اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥ - كلام مرحوم محقّق اصفهانى

معناى توقف و مقدّميت اين است كه رتبه مقدّمه تقدّم بر رتبه ذى المقدّمه دارد، در نتيجه رتبه عدم البياض، مقدّم بر رتبه سواد خواهد بود. مرحوم اصفهانى مى‌فرمايد: لازمه اين بيان اين است كه عكس آن‌هم صادق باشد يعنى بتوانيم بگوييم: «عدم بياض، توقف بر سواد دارد». عدم بياض، گاهى به خاطر عدم وجود مقتضى و گاهى به خاطر عدم تحقق شرط و گاهى به جهت وجود مانع است. و مانع در اينجا وجود سواد است. بنابراين همان‌طور كه وجود يكى از دو مانع متوقف بر عدم مانع ديگر است، عدم مانع ديگر هم گاهى مستند به وجود مانع اوّل است. [١] معناى استناد اين است كه مانع، در رتبه متقدّم است. و نتيجه اين مى‌شود كه هم عدم المانع در رتبه متقدّم باشد وهم مانع ديگر در رتبه متقدّم باشد، و اين دور صريح است. سواد، متوقّف بر عدم بياض است و عدم بياض- هرچند در بعض احيان- متوقّف بر سواد است. مرحوم اصفهانى در پاسخ اين كلام مرحوم آخوند مى‌فرمايد: ما يك طرف دور را مى‌پذيريم ولى طرف ديگر آن را قبول نداريم. ما مى‌پذيريم كه وجود سواد، متوقف بر عدم بياض است و عدم بياض به عنوان متمّم قابليت قابل مطرح است، امّا قبول نداريم كه عدم بياض متوقف بر وجود سواد باشد، زيرا ما انواع تقدّم‌ها را مطرح كرديم. روشن است كه در اينجا سواد از اجزاء تشكيل‌دهنده عدم بياض نيست. هم چنين سواد به عنوان مقتضى‌ براى تحقق عدم بياض نيست و نيز بياض مصحّح فاعليت عدم سواد نيست، چون عدم، فاعليت ندارد تا بخواهيم مصحّح براى آن درست كنيم. اين وجود است كه عنوان فاعليت دارد و نياز به مصحّح دارد. هم چنين بياض به عنوان متمّم قابليت قابل مطرح نيست، زيرا عدم قابليتى ندارد تا بخواهيم متممى براى آن درست كنيم.

[١]- به عبارت ديگر: در مسأله ضدّين، تمانع طرفينى تحقّق دارد، به خلاف احراق و رطوبت كه مانعيت در آن يك طرفه است. رطوبت، مانع از احراق است ولى احراق مانع از رطوبت نيست.