اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٠ - كلام حضرت امام خمينى رحمه الله در مورد متضادّين

به هر دو معلول، تأخّر رتبى را حكم مى‌كند. امّا در ارتباط با هريك از اين دو معلول نسبت به ديگرى، حكم به تقارن مى‌كند زيرا ملاك تأخر معلول اوّل، معلوليت است و همين ملاك در معلول دوّم هم وجود دارد. معلول دوّم نه اضافه‌اى بر معلول اوّل دارد و نه كمبودى نسبت به آن دارد. ولى آيا ملاك تقارن رتبى متضادّان چيست؟ روشن است كه ملاك تقارن رتبى نمى‌تواند عدم اجتماع در زمان واحد باشد، زيرا زمان ارتباطى با مسأله رتبه ندارد.

به‌همين‌جهت علت و معلول در يك زمان اجتماع دارند، در حالى كه از نظر رتبه بين آنها تقدّم و تأخّر وجود دارد. بنابراين شما نتوانستيد تقارن رتبى متضادان را ثابت كنيد. مرحوم قوچانى در مقدّمه سوّم‌ مى‌فرمود: «ترك صلاة و فعل ازاله در يك رتبه هستند». حضرت امام خمينى رحمه الله مى‌فرمايد: برفرض كه ما حرف شما را در مورد متناقضين و متضادّين قبول كنيم، نتيجه اين مى‌شود كه «ترك صلاة در رتبه فعل صلاة است» و «صلاة و ازاله در رتبه واحدى هستند»، ولى شما از كجا مى‌گوييد: «ترك صلاة در رتبه فعل ازاله است»؟ مخصوصاً با توجه به اين كه تقدّم و تأخر و تقارن‌هاى رتبى، محسوس نيست و ملاك عقلى دارد. آيا در اينجا چه ملاكى وجود دارد؟ وحدت رتبه در مقدّمه اوّل بنا بر ملاك تناقض و در مقدّمه دوّم بنا بر ملاك تضادّ بود. ولى در مقدّمه سوّم ملاكى ندارد. [١]

كلام حضرت امام خمينى رحمه الله در مورد متضادّين:

ايشان در اين زمينه تحقيقى ارائه كرده‌اند كه نه تنها در اينجا بلكه در موارد زيادى قابل استفاده است. ابتدا به عنوان مقدّمه بايد توجّه داشت كه آنچه در اينجا مطرح مى‌كنيم، مسائلى‌

[١]- معتمد الاصول، ج ١، ص ١١٦- ١١٨ و تهذيب الاصول، ج ١، ص ٢٩١- ٢٩٤