اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٧٨ - اشكال مرحوم آخوند بر قائلين به اعتبار قيد مندوحه

مسأله اجتماع امر و نهى در محدوده نفس دو حكم است و مى‌خواهيم بدانيم آيا اجتماع حكمين جايز است يا نه؟ و كارى به تعلّق آن دو حكم- و استحاله آن به جهت عدم مندوحه- نداريم. اين خودش بحثى جداگانه است كه بين اشاعره و ديگران واقع شده است. اشاعره‌ با توجه به اين كه مسأله حسن و قبح عقلى را نمى‌پذيرند، مى‌گويند:

«مانعى ندارد كه مولا با وجود اين كه حكيم على الاطلاق است، تكليف به غير مقدور بنمايد. و ما اصل مسأله حسن و قبح عقلى را نمى‌پذيريم تا شما بخواهيد چنين چيزى را قبيح بدانيد». قائلين به حسن و قبح عقلى‌- در مقابل اشاعره- مى‌گويند: «تكليف به غير مقدور، علاوه بر اين كه تكليف به محال است، به جهت قبيح بودنش نيز داراى استحاله است، زيرا از جانب حكيم على الاطلاق نمى‌تواند امر قبيحى صادر شود». پس اين كه آيا تكليف به غير مقدور، محال است يا نه؟ بحث ديگرى است و مسأله اجتماع امر و نهى، ارتباطى به آن ندارد. پس اشاعره هم مى‌توانند در مسأله اجتماع امر و نهى شركت كنند و يكى از طرفين را بپذيرند، زيرا امتناع اجتماع امر و نهى، مبتنى بر مسأله قبح نيست. و اشاعره ممكن است به جهت تضادّ و امثال آن قائل به استحاله اجتماع شود و يا اصلًا استحاله را نپذيرفته و قائل به جواز شود. ممكن است كسى بگويد: ما كه حرف اشاعره را قبول نداريم، پس كارى به آنها نداريم و غير اشاعره را ملاك قرار مى‌دهيم. غير اشاعره مى‌گويند: «نفس تكليف به محال، داراى استحاله است، اگرچه اين استحاله- از ناحيه محال بودن متعلّق- به تكليف سرايت كند». بنابراين مى‌توان بنا بر مبناى غير اشاعره قيد مندوحه را معتبر دانست. در پاسخ مى‌گوييم: درست است كه غير اشاعره- بنا بر اعتقاد به حسن و قبح- نفس تكليف به محال را محال مى‌دانند ولى محال بودن در ما نحن فيه غير از