اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٨٢ - اشكال مرحوم بروجردى

مترى هم خط است و نه خط دو مترى- از نظر ماهيت خط- داراى اضافه است و نه خط يك مترى- از نظر ماهيت خط- داراى نقيصه است. مرحوم بروجردى مى‌فرمايد: حال كه مسئله به صورت كلّى مشكّك مطرح شد، وقتى مكلّف شروع به ترسيم خط مى‌كند و به صورت تدريجى پيش مى‌رود، به مجرّد شروع ترسيم خط، نمى‌توانيم در مورد او قضاوت كنيم كه آيا فرد يك مترى را ايجاد كرده يا فرد دو مترى را، بلكه بايد ملاحظه كنيم ببينيم چه موقعى دست از كار مى‌كشد. [١] بنابراين نمى‌توان به مجرّد اين كه خط او به يك متر رسيد، حكم به حصول مطلوب مولا نمود، بلكه بايد ملاحظه كرد كه آيا دنباله آن را ادامه مى‌دهد يا نه؟ در صورتى كه از ادامه ترسيم، رفع يد كرد، حكم به تحقّق اقلّ و حصول غرض مولا و سقوط تكليف مى‌نماييم، امّا اگر ادامه پيدا كرد تا به دو متر رسيد، در اينجا ديگر خط دو مترى، مؤثر در حصول غرض مولاست. به عبارت اصطلاحى: در اينجا كه خط دو مترى تحقّق پيدا كرده، آيا در خارج، يك وجود براى ماهيت خط تحقّق پيدا كرده يا بيش از يك وجود؟ [٢] چاره‌اى نيست جز اين كه گفته شود: در اينجا يك وجود براى ماهيت تحقّق پيدا كرده است و همين وجود واحد، مؤثر در حصول غرض مولاست. بله، اگر بعد از تحقّق خط يك مترى، توقف مى‌كرد و ترسيم را ادامه نمى‌داد، اقلّ، وجود پيدا كرده و همان اقلّ در حصول غرض مولا مؤثّر بود. [٣]

[١]- همان‌طور كه به مجرّد اين كه متكلّم بگويد: «رأيت أسداً»، نمى‌توان حكم به اراده «حيوان مفترس» كرد، بلكه بايد منتظر بمانيم، ببينيم آيا به دنبال جمله خود، قرينه‌اى بر اراده معناى مجازى اقامه مى‌كند يا نه؟

[٢]- در باب تعلّق اوامر و نواهى گفتيم: عالَم تعلّق احكام با عالم موافقت و امتثال فرق دارد. عالم تعلّق احكام، مربوط به عناوين طبايع و ماهيات است، امّا عالم امتثال، يعنى آنچه در خارج غرض مولا را تحصيل مى‌كند و به دنبال آن، امر ساقط مى‌شود و آن عبارت از وجود خارجى است.

[٣]- لمحات الاصول، ص ١٨٨