اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٣٤ - اشكال بر عنوان بحث

مسأله امتناع اجتماع ضدّين هم به استحاله اجتماع نقيضين ارجاع داده شده است. بنابراين امكان ذاتى يك چيز به اين معناست كه آن چيز به حسب ذات، استحاله نداشته باشد. امّا امكان وقوعى‌ در مقابل استحاله وقوعى است. استحاله وقوعى در ارتباط با تحقّق در خارج است و منافاتى با امكان ذاتى ندارد. يعنى چيزى كه استحاله وقوعى دارد، مى‌تواند به حسب ذاتْ ممكن باشد، همان‌طور كه مى‌تواند ذاتاً غير ممكن باشد.

مثلًا ممكن الوجود اگر علّت موجبه‌اش تحقق پيدا نكند نمى‌تواند در خارج موجود شود.

همان‌طور كه اگر علّت موجبه‌اش تحقّق پيدا كند، وجوب وجود پيدا مى‌كند. البته اين امتناع و وجوبى كه در ارتباط با ممكن الوجود مطرح است در اصطلاح فلسفى به «امتناع بالغير» و «وجوب بالغير» تعبير مى‌شود. بنابراين استحاله وقوعى مربوط به ممكن الوجود است. حال ببينيم آيا مراد از «جواز» در عنوان بحث- كه به معناى «امكان» بود- امكان ذاتى است يا امكان وقوعى؟ ظاهر اين است كه هيچ‌يك از اين دو نمى‌تواند باشد. امكان ذاتى داراى دو اشكال و امكان وقوعى داراى يك اشكال است. يعنى امكان ذاتى و وقوعى در يك اشكال مشتركند و يك اشكال هم مخصوص امكان ذاتى است. اشكال مخصوص امكان ذاتى‌ اين است كه چنين چيزى متناسب با مسائل اصولى نيست. در اصول، از امكان ذاتى چيزى يا عدم امكان ذاتى آن بحث نمى‌شود.

اين مسئله مربوط به فلسفه است نه اصول.