تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٠٩ - عظمت معابد كه در روى زمين ساخته مى شود ناشى از اخلاص بنيان گذاران آنها است

در اين صورت اگر وجدانى باقى بماند ، كيفر و شكنجه هاى درونى آغاز مى شود .


((١١٣٨)) كعبه را كش هر دمى عزّى فزود آن ز اخلاصات ابراهيم بود
((١١٣٩)) فضل آن مسجد ز آب و سنگ نيست ليك در بناش حرص و جنگ نيست
عظمت معابد كه در روى زمين ساخته مى شود ناشى از اخلاص بنيان گذاران آنها است از قديمترين دورانهاى بشرى تا كنون روى اين كرهء خاكى معبدها ساخته شده است ، اين معابد چه كوچك و چه بزرگ ، چه مجلل و باشكوه و چه محقر و ناچيز بمنزلهء رصدگاه است كه براى نظاره بىنهايت بنا شده و بمنزلهء بال و پرى است براى پرواز به سوى همان بىنهايت مورد نظاره . مصالح ساختمانى اين معابد تفاوتى با ساير مصالحى كه در ساختمانهاى ديگر رفته است ، ندارد ، كارى هم كه از انديشهء مهندس و اعضاى بنا و عمله در روى آن مصالح متبلور شده است ، با ساير كارها فرقى ندارد . تنها فرقى كه هست در اين است كه بناى معبد بايد خالصانه و با نيت پاك شالوده ريزى شود ، اساسش بر تقوى و نظاره و معراج به بىنهايت بوده باشد .
متأسفانه اين بشر عجيب و غريب از آن اخلاص مى كاهد و به آرايش و پيرايش معبد مى پردازد ، او در اين كار مانند اين است كه آن ليوان را كه بايستى براى خوردن آب منظور بدارد و بس ، با طلا و فلزات و سنگهاى گرانبها مى آرايد و بجاى آب حيات زلال و خوشگوار آب لجن در تويش مى ريزد و سر مى كشد اين معابد چنان كه گفتيم بمنزله رصدگاهى است براى نظاره به بىنهايت و پر و بالى است براى گرايش و معراج به سوى بىنهايت .
اين انسانهاى نابينا نمى دانند كه نيتهاى ناپاك و آرايشهاى ظاهرى حتى همان سنگ و گل ساختمان معبد را كه فطرت پاك آدميان آنها را شيشه صاف تلسكوپ مى بيند تيره و تاريك مى سازند و خاصيت نشان دهندگى و كشش آن را