تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

دو - مرحلهء انديشهء ناب

سه - نيروى واقع يابى و يا واقع گرايى

جلال الدين با ورود به قلمرو واقع يابى به حوزهء مغناطيسى وحدت واقعيات جذب شده و گفتگويش مشرفانه است

ظاهر گردانيدن سليمان كه مرا خالصاً لامر الله جهد است در ايمان تو ، يك ذره غرضى نيست مرا نه در نفس تو و نه در حسن تو و نه در ملك تو خود بينى چون چشم جان باز شود به نور الله

تفسير ابيات

باقى قصهء ابراهيم ادهم قدس الله سره

چگونه امكان دارد كه ايده آل يك انسان هم مقام و جاه باشد و هم ديدار خدا ؟

تفسير ابيات

آيا رهبران كوى حقيقت مى توانند هر كسى را به وضعى كه دارد قانع بسازند ؟

تفسير ابيات

آزاد شدن بلقيس از ملك و مست شدن او شوق ايمان و التفات همت او از همه ملك و منقطع شدن وقت هجرت الا از تخت

در آن هنگام كه روان آدمى درهيجان خشم فرو مى رود ، معشوقى كه جان و دل عاشق را مى ربود ، در ديده گانش زشت جلوه مى كند

در آن هنگام كه انسان گام به قلمرو معرفت پشت پردهء طبيعى مى گذارد ، موضوعات معرفت همگى در يك وحدت عالى ذوب مى گردد ، ديگر تفاوتى ميان فهم مقصود مورچهء ناچيز و فهم اسرار تمام جهان هستى كهنسال نمى ماند

تفسير ابيات

وقتى كه مسجود چيزى جز خدا باشد سجده كننده اش از حيات حقيقى محروم است

عشق و پرستش موجود بىجان آن موجود را جاندار و سخنور و اشارتگر مى نمايد

تفسير ابيات

قصهء يارى خواستن حليمه از بتان چون عقيب فطام ، مصطفى صلى الله عليه و آله را گم كرد و لرزيدن و سجدهء بتان و گواهى دادن ايشان بر عظمت كار مصطفى صلى الله عليه و آله

تفسير ابيات

1 - آغاز پرستش بتها

2 - عامل گرايش به بت پرستى

3 - آيا پرستش بتها و خدايان با اعتقاد به خداى يگانه سازگار است ؟

نتيجهء با اهميتى كه از بحث بتها و خدايان گرفته مى شود

تفسير ابيات

خبر يافتن جد مصطفى عبد المطلب از گم كردن حليمه مصطفى صلى الله عليه و آله را و طالب شدن او گرد شهر و ناليدن بر در كعبه و از حق درخواستن و يافتن او محمد صلى الله عليه و آله را

يك مادهء خاكى و اين همه انواع گوناگون از مواد و پديده ها ؟

اگر به جنگ و پيكارى كه ميان درون و برون است با ديدهء ساده ننگريد خواهيد ديد كه كمال هستىها بدون اين جنگ و پيكار امكان پذير نيست

تفسير ابيات

مثل قانع شدن آدمى به دنيا و حرص او در طلب و غفلت او از دولت روحانيان كه ابناى جنس وى اند و غره زنان كه يا ليت قومى يعلمون

تفسير ابيات

بقيهء دعوت سليمان بلقيس را كه فرصت غنيمت است

تفسير ابيات

بقيهء قصهء عمارت كردن سليمان عليه السلام مسجد اقصى را به تعليم و وحى خدا جهت حكمتها كه او داند و معاونت ملايكه و ديو و پرى آدمى آشكارا

حرص و طمع اشياء را مى آرايد و فريبا مى سازد

عظمت معابد كه در روى زمين ساخته مى شود ناشى از اخلاص بنيان گذاران آنها است

تفسير ابيات

باز آمدن شاعر بعد از چند سال به اميد همان صله و هزار دينار فرمودن شاه بر قاعدهء خويش و گفتن وزير نو هم حسن نام شاه را كه اين سخت بسيار است و ما را خرجهاست و خزينه خالى است و من او را به ده يك اين زر خشنود كنم

بحثى مختصر در معناى لفظ جلاله الله

1 - جهان هستى موج است

2 - كسى كه جانش راكد است نمى تواند موج را درك كند و موج را بشكافد

3 - فهم و وهم و انديشه و ساير پديده هاى روانى ما هم امواج است

4 - وقتى كه موج با امر الهى دست بكار مى شود حق و باطل را تشخيص مى دهد

5 - جان آدمى همواره در تموّج است

6 - موج صلح و موج جنگ و موج عفو و لطف

7 - ملك و سرورى و رياست و نيكى و بدى روانى و زشتى و زيبايى هم موجى دارد

8 - آيا خدا درياى مواج است ؟

9 - اين همه تكثرات كه در افراد انسانهاى رشد يافته مى بينيد حقيقت واحدى هستند كه موج هستى آنان را متكثر مى نمايد

10 - تمام امواج هستى ذوق جنبش خود را از خدا درمى يابند

11 - متوجه باشيد كه تشنه لب در كنار درياى مواج فيض الهى بخواب غفلت فرونرويد

12 - امواج ما وراى طبيعى كه در دل آدميان سر ميكشد ، نه ديوارى دارد نه ستونى

تفسير ابيات

بردن شاعر شعر را سوى شاه و خسارت وزير

تفسير ابيات

مانستن بدرايى اين وزير دون در افساد مروت شاه به وزير فرعون يعنى هامان در افساد قابليت فرعون

نشستن ديو بر مقام سليمان عليه السلام و فرق ظاهر ميان هر دو سليمان و ديو خويشتن را سليمان بن داود نام كردن

تفسير ابيات

در آمدن سليمان عليه السلام هر روز در مسجد اقصى بعد از تمام شدن جهت عبادت و ارشاد عابدان و معتكفان و رستن عقاقير در مسجد

آيا دانشهاى بشرى مستند به پيامبران است ؟

تفسير ابيات

آموختن پيشهء گور كنى قابيل از زاغ پيش از آن كه در عالم حرفه گور كنى و گور بود

دل آدمى زمينى است كه اسرار خود را با نباتاتى كه مى روياند نشان مى دهد

وظيفهء تو انسان راهرو آن نيست كه مهار و كشندهء خود را ببينى ، بلكه كافى است بدانى كه تو كشيده مى شوى

غفلت است كه نمى گذارد انسان عاقبت اين دوادو را كه تنه خوردن و ضربت ديدن است درك كند

آيا پشيمانى هم پديدهاى از قضاى اجبارى است ؟ و اين كه پشيمانى را كنار بگذار چه معنا مى دهد ؟

به وسيلهء درك ناتوانى است كه به تواناى مطلق رو خواهى برد

تفسير ابيات

وجود خارجى مناظر جالب ، عكسى از آثار و نمودهاى دلست

تفسير ابيات

قصهء رستن خروب در گوشهء مسجد اقصى و غمگين شدن سليمان عليه السلام از آن چون به سخن آمد با او و خاصيت و نام خود بگفت

اگر ارتكاب زشتىها با اكراه و اجبار است ، چرا براى رسيدن و بجا آوردن زشتىها با احساس لذت و رضايت و خوشى تقلا مى كنى ؟

تفسير ابيات

بيان آن كه حصول علم و مال و جاه مر بد گوهر را فضيحت اوست و چون شمشير است افتاده به دست راه زن

تفسير ابيات

بيان تفسير آيهء شريفهء يا ايها المزمل

از گرفتن دست نابينايان غفلت نورزيم ، زيرا نتيجه اش محو شدن نتايج وخيم كورىهاى ما در اين زندگى است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

در تفسير اين حديث نبوى صلى الله عليه و آله كه ان الله تعالى خلق الملائكة و ركب فيهم العقل و خلق البهائم و ركب فيها الشهوة و خلق بني آدم و ركب فيهم العقل و الشهوة فمن غلب عقله على شهوته فهو اعلى من الملائكة و من غلب شهوته على عقله فهو ادنى من البهائم

انسان در اين دنيا جان كنىها مى كند و باريك كاريها راه مى اندازد ولى در انديشهء دنياى ديگرى كه اين دنيا بدون آن قابل تفسير نيست ، نمى باشد

روح حيوانى حقايق را معكوس مى بيند ، او از معكوس ديدن حقايق غفلت دارد تا آن گاه كه مبدل به روح انسانى شود

تفسير ابيات

تفسير ابيات

چاليش عقل با نفس هم چون تنازع مجنون با ناقه ، ميل مجنون سوى حره ميل ناقه سوى كره چنان كه مجنون گفته هوى ناقتى خلف و قدامى الهوى و انى و اياها لمختلفان

به هوش باشيم كه در نزاع عقل و وجدان از يك طرف و هوى و هوس نفسانى از طرف ديگر ، خود را نبازيم كه ناگهان زنجير هواى نفسانى ما را به حيوانيت مى كشاند

جايى كه چنگالهاى نيرومند كالبد مادى در زمين فرو رفته است ، بال و پر زدن جان آدمى براى پرواز به ملكوت الهى چه نتيجهاى در بر خواهد داشت ؟

تفسير ابيات

نامهء موجوديت ما در اين زندگانى كه به بارگاه خدا خواهيم فرستاد ، جز فهرستى فريبنده از عناوين اعمال خوب چيز ديگرى ندارد

تفسير ابيات

نصيحت دنيا اهل دنيا را به زبان حال و بىوفايى خود را نمودن به وفا طمع دارندگان از او

در اين دنيا دو بانگ متضاد طنين انداز است ، بنگر كه به پيروى از كدامين بانگ آماده گشته اى

تفسير ابيات

تفسير ابيات

خطاب با مغروران و گرفتاران نفس اماره

آيا جلوه هاى فريباى دنيا مانند برفى است كه خورشيد روى آن بتابد ديدهء آدمى را مختل و از راه رفتن باز بدارد ؟

افزايش اثر دليل افزايش ذات و كاهش اثر دليل كاهش ذات نيست

تفسير ابيات

تفسير آيه فاوجس فى نفسه خيفة موسى قلنا لا تخف انك أنت الاعلى

زجر مدعى از دعوى و امر كردن او را به متابعت انبيا و اوليا

يك چراغ فروزان الهى در گذرگاه بشريت مى درخشد و حقايق را از ساختگىها تفكيك مى كند

تفسير ابيات

بقيهء قصهء نوشتن آن غلام رقعه به طلب اجرى خود

تفسير ابيات

حكايت آن مداح كه از جهت ناموس شكر ممدوح مى كرد و به وى اندوه و غم اندرون او و خلاقت دلق او ظاهر مى نمود كه آن شكرها لاف است و دروغ

تفسير ابيات

مژده دادن بايزيد از زادن ابو الحسن خرقانى قدس الله روحهما پيش از سالها و نشان و صورت و سيرت او يك به يك و نوشتن تاريخ نويسان آن را جهت رصد

قول رسول صلى الله عليه و آله كه انى لاجد نفس الرحمن من قبل اليمن

پس از بهم خوردن دستگاه زمان سنج مغز ، زمان كشش خود را از دست مى دهد

تفسير ابيات

شرط تماس با لوح محفوظ تجرد روح و صفاى آن است

تفسير ابيات

باز گشتن به حكايت غلام كه رقعه نوشت سوى شاه جهت كمى اجرى او و بىالتفاتى شاه

همان اطلاعى را كه كرم در توى سيب از خود سيب و درخت و باغ و باغبانش دارد ، انديشهء بشرى هم آن اطلاع را از جهان هستى و آفريننده اش دارد

به نخستين نمود ناچيز روح با ديدهء تحقير منگريد همين نمود ناچيز را اجزاء جهان هستى مى پروراند و در آخر كار خود هستى را طعمهء خود مى سازد و شعله هايش سر به فلك مى كشد

تفسير ابيات

كژ وزيدن باد بر سليمان عليه السلام به سبب زلت او

كجروى باد در بارهء حضرت سليمان عليه السلام چه بوده است

تفسير ابيات

ستودن پيغمبر صلى الله عليه و آله عاقل و نكوهيدن احمق را

قصهء آن كسى كه با يكى مشورت مى كرد گفتش مشورت با ديگرى كن كه من عدوى توام

تفسير ابيات

امير گردانيدن رسول صلى الله عليه و آله جوان هذيلى را بر سريه كه در آن پيران و جنگ آزمودگان بودند

چرا بعضى از گوشها در مقابل فرياد « بياييد بكمال خود برسيد » كر است ؟

تفسير ابيات

اعتراض كردن معترضى بر رسول صلى الله عليه و آله بر امير گردانيدن هذيلى

شگفتا و دريغا ، شگفتا از اين كه جان آدمى در زندانى است كه كليدش در دست خود او است ، دريغا ، بر آن بىچارگى كه از اين كليد براى گشودن در زندان بهره بردارى نمى كند

اگر در اين جهان هستى نورى وجود ندارد كه ايده آل نهايى بشرى است پس اين جستجوى اسرار آميز چيست ؟ و اگر از اين زندان دنيا رهايى امكان ندارد ، اين وحشت و جستن خلاصى چه معنا دارد ؟

حقيقت جستجوى برين چيست ؟

اگر اميد مژده آورندهاى نباشد انتظار و چشم دوختن زندانى به در زندان لغو و بىهوده است

تفسير ابيات

جواب گفتن پيغمبر صلى الله عليه و آله اعتراض كننده را

تفسير ابيات

قصهء سبحانى ما اعظم شأن گفتن ابا يزيد و اعتراض مريدان و جواب او مر ايشان را نه از طريق گفت زبان بلكه از راه عيان

سبحانى ما اعظم شانى را خدا گفته است يا بايزيد بسطامى ؟

متوجه باشيد كه در موقع كامرانى لحظاتى را كه در شدت سر خوشى غوطه وريد ، بر لب بام قرار گرفتهايد كه هر آن در معرض سقوط هستيد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

بيان كردن رسول صلى الله عليه و آله سبب تفضيل و اختيار كردن او آن هذيلى را به اميرى و سر لشكرى بر پيران و كار ديده گان

آيا قضاوت مطابق واقعيات امكان پذير است ؟ و آيا موضوعى را كه جلال الدين در بارهء پيامبر مطرح كرده است با قضاوت قاضيان قابل مقايسه مى باشد ؟

گاهى معما بازى و پراندن مشكلات به روى مردم و كاوشهاى حرفهاى در مسائل نادرى كه از حيطهء انديشه هاى قانونى و فعاليتهاى وجدان سليم بر كنار است براى مخفى ساختن نهاد زشت و پليد است كه تبه كاران را به خود مشغول مى دارد

تفسير ابيات

علامت عاقل تمام و نيم عاقل و مرد تمام و نيم مرد و علامت شقى مغرور لا شىء

هشياران انسانى به كسى ايمان مى آورند كه او به خويشتن ايمان آورده است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

شخصى به وقت استنجا مى گفت اللَّهم ارحنى رائحة الجنة به جاى اللَّهم اجعلنى من التوابين و اجعلنى من المتطهرين كه ورد استنجا را در وقت استنشاق مى گفت عزيزى بشنيد و اين طاقت نداشت

قصهء آن مرغ گرفته كه وصيت كرد كه بر گذشته پشيمانى مخور تدارك وقت انديش و روزگار مبر در پشيمانى

تفسير ابيات

چاره انديشيدن آن ماهى نيم عاقل و خود را مرده كردن

تفسير ابيات

مجاوبات موسى عليه السلام كه صاحب عقل بود با فرعون كه صاحب وهم بود

آيا موسى كه آن قبطى را كشت ، قتل نفس حرام مرتكب گشت ؟

تفسير ابيات

نفى كردن موسى عليه السلام جادويى را از خود

تو كه جزئى از جهان هستى مى باشى ، كل هستى را هم مانند خود خواهى دانست

تفسير ابيات

بيان آن كه هر حس مدرك را از آدمى نيز مدركاتى ديگر است كه از مدركات آن حس ديگر بىخبر است چنان كه هر پيشه ور استاد ، اعجمى كار آن استاد ديگر پيشه ور است و بىخبرى او از آن كه وظيفهء او نيست دليل نكند كه آن مدركات نيست اگر چه به حكم حال منكر بود آن را ، اما از منكرى او اينجا جز بىخبرى نمى خواهيم در اين مقام

انسان عادت كرده است كه رويدادهاى جهان هستى را در حال ارتباط با يكديگر به بيند و قوانين را از آنها انتزاع كند و در زندگانى مادى و معنوى بكار ببندد ، ولى دست يافتن به حقيقت جهان هستى به اين آسانىها هم نيست كه ما گمان مى كنيم

تفسير ابيات

حمله بردن اين جهانيان بر آن جهانيان و تاخت بردن تا سينور دژ و نسل كه سرحد غيب است و غفلت ايشان از كمين كه چون غازى به غزا نرود كافر تاختن آورد

تفسير ابيات

بيان آن كه تن خاكى آدمى هم چون آهن نيكو جوهر قابل آيينه شدن است تا در دنيا بهشت و دوزخ و قيامت و غير آن معاينه بنمايد نه بر طريق خيال

تفسير ابيات

باز گفتن موسى عليه السلام اسرار فرعون را و واقعات او را ظهر الغيب تا به خبيرى او ايمان آورد يا گمان برد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

گفتن موسى عليه السلام مر فرعون را كه از من يك پند قبول كن و چهار فضيلت عوض بستان

تفسير ابيات

تفسير كنت كنزاً مخفياً فاحببت ان اعرف

هر عظمتى و مزيتى كه از انسان بدون آگاهى و اختيار و كوشش بروز كند ، مربوط به شخصيت نبوده و نمى توان آن عظمت و مزيت را به حساب او منظور داشت

اين كالبد مادى را چنان تلقى كن كه دكانى را با چاره گرفتهاى و اين دكان دو معدن با ارزش دارد كه مى توانى از آن دو بهره ور شوى ، مبادا در اين محل اجارهاى كه خواه نخواه مدتش بسر خواهد رسيد زندگانيت را با پينه دوزى سپرى كنى

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

مشورت كردن فرعون با آسيه در ايمان آوردن به موسى عليه السلام

قصهء باز پادشاه و كمپير زن

قصهء آن زن كه طفل آن بر سر ناودان غژيد و خطر افتادن بود و از على مرتضى عليه السلام چاره جست

آيا تخدير و مستى براى طبع بشر ضرورت دارد ؟

مطلب يكم - جامع مشترك همهء آن مفاهيم رها شدن است

مطلب دوم - آيا اين گرفتارى ملالت بار و خفقان آور يك موضوع طبيعى ضرورى است ؟

بار ديگر به جريان حيات در سنگلاخ طبيعت بنگريم

هشيارى و انديشهء ميخكوب كننده چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تزييف سخن هامان

هر چه كه با نردبان من و مايى بالاتر رويم سقوط ما دردناكتر خواهد بود

تفسير ابيات

منازعت كردن اميران عرب با رسول خدا صلى الله عليه و آله كه ملك را مقاسمه كن تا نزاعى نباشد و جواب مصطفى صلى الله عليه و آله كه من مأمورم درين امارت و بحث ايشان از طرفين

در بيان آن كه شناساى قدرت حق تعالى نپرسد كه بهشت كجاست و دوزخ چه جاست

تفسير ابيات

جواب دهرى كه منكر الوهيت است و عالم را قديم مى گويد

آيا عالم حادث و مسبوق به نيستى است ؟

قدرت بعد و عدد سازى مغز را با واقعيت جهان عينى اشتباه نكنيم

دلايل حدوث عالم هستى به طور اختصار

تفسير آيه كريمه كه و ما خلقنا السماوات و الارض و ما بينهما الا بالحق ، نيافريدمشان بهر همين كه شما مى بينيد بلكه به هر معنى و حكمت باقيه كه شما نمى بينيد آن را

هنر براى هنر و هنر براى انسان دو مقوله متضاد نيست

هنر براى هنر و هنر براى انسان دو پديدهء متضاد نيستند

وقتى كه انديشه و خرد در وجود انسانى حاكميت خود را از دست مى دهد ، تضاد احساسات و عواطف و رگبار رويدادهاى محاسبه نشده دمار از روزگار زندگى بر آورده ، انسان را چون خس ناچيز دستخوش عوامل ناخود آگاه مى سازد

خداوند با هيچ كس خويشاوندى ندارد هر كسى همت عالى انسانى را خود كسب مى كند

تفسير ابيات

خشم كردن پادشاه بر نديم و شفاعت كردن شفيع آن مغضوب عليه را و از پادشاه درخواستن و پادشاه شفاعت او را قبول كردن و رنجيدن نديم از شفيع كه چرا شفاعت كردى

گفتن جبرئيل عليه السلام مر خليل عليه السلام را كه هل لك حاجة جوابش داد كه اما اليك فلا

تفسير ابيات

مطالبه كردن موسى عليه السلام از حضرت عزت كه لم خلقت خلقاً و اهلكتهم و جواب آمدن از حضرت عزت

بيان آن كه روح حيوانى و عقل جزوى و وهم و خيال بر مثال دوغند و روح وحيى كه باقى است در اين دوغ هم چو روغن پنهان است

تفسير ابيات

مثال ديگر هم در اين معنى

تحرك بدن از انديشه و خوبى و پليدى آن مربوط به محتويات روان آدمى ، و روان آدمى محصولى از ماده بوده و آن چه كه ما فوق ماده است به سطح عميق قلب آدمى مربوط است

پديدهء خواب و رويا دامنهء بيدارى آدميان معمولى است ، براى دريافت ارزش خواب يك انسان نخست بايد ديد بيداريش چيست ؟

تفسير ابيات

حكايت آن پادشاه زاده كه پادشاهى حقيقى به وى روى نمود « يوم يفر المرء من اخيه و أمه و ابيه » نقد وقت شد پادشاهى اين خاك تودهء كودك طبعان كه قلعه گيرى نام كنند آن كودكى كه چيره آيد بر سر خاك توده بر آيد و لاف زند كه قلعه مراست كودكان ديگر بر وى رشك برند كه التراب ربيع الصبيان آن پادشاه زاده چون از قيد رنگها برست گفت من اين خاكهاى رنگين را همان خاك دون مى گويم زر و اطلس و اكسون نمى گويم من از اين اكسون ره زن رستم و به يك سو جستم و آتيناه الحكم صبياً ارشاد حق را مرور سالها حاجت نيست در قدرت كن فيكون هيچ كس سخن قابليت نگويد

تفسير ابيات

اختيار كردن پادشاه دختر درويش زاهدى را از جهت پسر و اعتراض كردن اهل پرده و ننگ داشتن ايشان از پيوندى درويش

تفسير ابيات

مستجاب شدن دعاى پادشاه در خلاص پسرش از جادوى كابلى

تفسير ابيات

در بيان آن كه آن شه زاده آدمى بچه است خليفهء خداست پدرش آدم صفى خليفه حق مسجود ملايك و آن كمپير كابلى دنياست كه آدمى بچه را از پدر بريد به سحر و انبيا و اوليا آن طبيب تدارك كننده اند

هر چه كه در عشق ماديات گام بر دارى و بدوى ، همان عشق و تصميم حجابى بديدگانت مى زند كه نمى توانى حتى خود آن ماديات را هم صحيح تر به بينى از اين خواب و خيال دست بردار اگر هم احساس خواب آلودگى مى كنى ، برو در سر آن راه بخواب كه كاروانيان منزلگه الهى از آن جا عبور مى كنند

تفسير ابيات

آيا مشاهدهء راز نهانى ناگوارىها مى تواند انسان را به ناملايمات و سختىهايى كه دامن گير مردم مى شود ، بىخيال و بىطرف بسازد ؟

تفسير ابيات

قصه فرزندان عزير عليه السلام كه از پدر مى پرسيدند گفت آرى از عقب من مى آيد بعضى كه شناختندش بىهوش شدند و بعضى نشناختند مى گفتند خود مژده داد اين بىهوشى چيست

نگذاريد فعاليتهاى عقل آن قدر تجزيه گشته و پراكنده شود كه وحدت عالى خود را از دست بدهد ، بياييد با به دست آوردن عشق سازنده ، قواى عقلانى را متمركز نماييد

تمركز قواى عقلانى با عشق امكان پذير است

تفسير ابيات

تفسير اين حديث كه انى لاستغفر الله ربى فى كل يوم سبعين مرة

اى انسانها كه بلب جويبار حيات خفتهايد و تشنه لب به دنبال سراب مى دويد ، هيچ مى دانيد كه جامهء شما از موج جويبارتر شده است ؟

بيان آن كه عقل جزوى تا به گور بيش نبيند و در باقى مقلد انبيا و اولياست

هيچ تا حال ديده يا شنيدهايد كه عاقلى راه بيابان بىسر و ته و پر از كوه و جنگل و دره و تپه را باميد درخشش برقى پيش بگيرد كه لحظهاى روشن مى شود و خاموش مى گردد ؟

تفسير ابيات

بيان آيه كريمه يا ايها الذين آمنوا لا تقدموا بين يدى الله و رسوله

قصهء شكايت استر با شتر كه من بسيار دو رو مى افتم در راه رفتن و تو كم در روى مى آيى حكمت اين چيست ؟ و جواب گفتن شتر او را

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٥ - ٢ - عامل گرايش به بت پرستى

ابو على حسن بن عليل العنزى از ابو الحسن ابن الفرات كاتب . [١] ابو ريحان بيرونى مى گويد : « اهل تورات آغاز بت پرستى را به دوران ساروغ جد پدرى ابراهيم عليه السلام نسبت مى دهند . روميان در افسانه‌اى كه آورده‌اند مى گويند : پس از آن كه روملس برادرش رومانوس را كشت زلزله ها و جنگها نمودار گشت روملس بزارى و ناله افتاد و در عالم رويا ديد كه زلزله ها و جنگها بر طرف نخواهد گشت مگر اين كه برادرش را روى تخت بنشاند . روملس مجسمه‌اى از طلا ساخت و با خود روى تخت نشانيد و مى گفت ما چنين مأمور شده‌ايم . . . » [٢] بيرونى سپس مطالب زيادى در بارهء بتها و خدايان سرزمين هند مى گويد و به هيچ وجه استدلال قانع كنندهء در بارهء آغاز و ضابطهء كلى بت پرستى به دست نمى دهد .
همچنين كتابهاى ديگرى كه در بارهء بتها نوشته شده است با نظر به تحول شگرف كه در بارهء جامعه شناسى و روان شناسى و علم العقايد پيش آمده است بعيد به نظر مى رسد كه مسائل روشنى را در آغاز و ضابطهء كلى بت پرستى مطرح كنند . [٣] ٢ - عامل گرايش به بت پرستى :
روى ملاحظات روانى و شعايرى كه در پرستش بتها ديده مى شود پرستش بتها يك پديدهء عمومى است كه عوامل گوناگونى دارد . پرستش از مرتبه ى ابتدايى محبت و گرايش گرفته تا به معناى واقعى آن كه عبارت است از تسليم و خضوع صد در صد روح در مقابل موجود والاتر شامل مى گردد و مسلم است كه نوعى از محبت براى يك موجود به عاملى مناسب خود نيازمند است

[١] كلبى در ص ٨ از كتاب الاصنام مى گويد : « اولين كسى كه دين اسماعيل عليه السلام را تغيير داد و بتها را براى پرستش نصب كرد عمرو بن ربيعه بوده است . . .
[٢] تحقيق ماللهند ، ابو ريحان بيرونى ، ص ٨٥ . .
[٣] كتابهاى متعددى در موضوع بت و بت پرستى بحث كرده‌اند ، مانند السيرة النبوية ، محمد بن اسحاق . تفسير سهيل اندلسى و ابو ذر الخشنى و كتاب الاصنام ، على بن حسن بن فضيل . و كتاب الاصنام - كتاب جاحظ - كتاب الرد على عبدة الاصنام - ابو زيد بلخى و بلوغ الارب فى احوال العرب - آلوسى . . .