تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٢١ - تفسير ابيات

گسترش رابطهء انسان با طبيعت و تسخير مقدار فراوانى از عوامل طبيعت در راه زندگى و خواسته هاى آن و پيش رفت متنوع انسانى در قلمروهاى گوناگون مى تواند اين حقيقت را اثبات نمايد كه مزاياى وجودى انسان از جهات زيادى با عظمتتر از ساير حيوانات است .
اما اين حقيقت دليل آن نمى شود كه ما روان حيوانى را آن طور تلقى كنيم كه حقايق را وارونه تلقى مى كند ، مثلًا آب را خاك مى بيند ، علف را سنگ مى پندارد بلكه مى توانيم بگوييم محدوديت درك و مشاعر حيوانات ، آنها را با واقعيات با روابط محدودتر از ما روبه رو مى سازد .
به عبارت ديگر روح حيوانى خواب آلود نيست ، بلكه بيداريش با بيدارى ما متفاوت است .
تفسير ابيات در يكى از احاديث چنين آمده است كه خداوند بزرگ مخلوقات اين جهان را بر سه نوع آفريده است :
نوع يكم - سر تا پا عقل و علم است ، اين نوع همان گروه فرشتگان است كه جز عبادت خداوند كار ديگرى ندارند . در ذات فرشتگان عنصر هوى و هوس وجود ندارد . آنان نور مطلق و حياتشان با عشق الهى در هم آميخته است .
نوع دوم - به كلى محروم از دانش بوده و جز علف و طويله چيزى را نمى شناسد اين نوع نه از شقاوت خبرى دارد و نه شرف براى آن مطرح است . نوع سوم - آدمى زاد است كه بشر ناميده شده از دو جزء مركب است جزئى از فرشته ، جزء ديگر از حيوان .
با آن جزء حيوانيش همواره گرايش به پستى دارد ، و با جزء فرشته‌اى هم دائماً رو به عالم اعلاست .

تا كدامين غالب آيد در نبرد زين دوگانه تا كدامين برد نرد