المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٤٣ - كيفيت متعدى نمودن فعل لازم

الّلبس، لم يطّرد الحذف نحو « رغبت فى انّك تقوم» اذ يحتمل ان يكون المحذوف عن و لا يلزم من عدم الاطّراد اى القياس، عدم الورود فلا يشكل بقوله تعالى‌ «وترغبون ان تنكحوهنّ» فتأمّل.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد: فعل لازم را بواسطه حرف جرّ متعدّى كن.

كيفيّت متعدّى نمودن فعل لازم‌

شارح گويد:

فعلى كه لازم است اگر بخواهيم آنرا متعدّى كنيم يعنى معنايش را از فاعل بمفعول به تعدّى دهيم ميتوان بكمك حرف جرّ اين معنى را تحصيل نمود مانند: عجبت من انّك قادم (در شگفت شدم از اينكه تو آمدى).

در اينمثال فعل « عجبت » لازم است ولى چون با « من » استعمال شده مدخول « من » يعنى « انّك قادم» در تأويل مصدر رفته و آنگاه مفعول « عجبت » قرار مى‌گيرد و تقدير كلام چنين است: عجبت من قدومك و مثل: فرحت بقدومك (مسرور شدم به آمدنت).

و نيز فعل لازم را بواسطه همزه باب افعال متعدّى مى‌كنند مانند:

اذهبت زيدا (زيد را بردم).

در اصل ذهب زيد يعنى (رفت زيد) بود سپس براى متعدّى نمودنش آنرا ببات افعال برده بصورت كنونى يعنى اذهبت زيدا درآمد.

و همچنين فعل لازم را با مضاف و مشدد كردن عين الفعل متعدّى مى‌كنند و بعبارت ديگر فعل لازم را اگر به باب تفعيل ببرند متعدّى مى‌شوند مانند: فرّحته (شاد و مسرور كردم او را).

در اصل فرح زيد بود يعنى (شاد شد زيد) سپس به منظور متعدّى نمودنش آنرا بباب تفعيل برده فرّحته گرديد. سپس مصنّف گويد:

و اگر حرف جرّ حذف شود نصب مجرور واجب و لازم است.