المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٩٨ - مبحث اشتغال

تنبيه و تبصره‌

سپس شارح گويد:

مخفى نماند اسمى كه بعدش فعل ناصب در ضمير آن قرار گرفته همچون « زيدا » در مثال « زيدا ضربته» برپنج قسم مى‌باشد:

١- لازم النّصب.

٢- لازم الرّفع.

٣- راجح النّصب.

٤- متساوى الامران (يعنى رفع و نصبش هردو جايز بوده بدون اينكه يكى برديگرى ترجيح داشته باشد).

٥- راجح الرّفع.

حضرات ادباء چنين گفته و مصنّف نيز از ايشان تبعيّت كرده است و اكنون به بيان اقسام پنجگانه پرداخته و مى‌گوئيم:

مصنّف گفته است .......

قوله: و هو ان يتقدّم الخ: ضمير « هو » به اشتغال العامل عن المعمول راجع است.

قوله: او شبهه: يعنى شبه الفعل مانند اسم فاعل و مثال اشتغال فعل از معمول همچون: زيدا ضربته و مثال اشتغال شبه فعل از معمول نظير: زيدا انا ضاربه.

قوله: قد عمل فى ضميره: ضمير در « عمل » به فعل او شبهه راجع بوده و در « ضميره » به اسم برمى‌گردد.

قوله: او سببه: يعنى سبب اسم و مقصود از « سبب » متعلّقى از متعلّقات اسم مقدّم مى‌باشد مانند: زيدا ضربت اباه (زيد، پدرش را زدم).

در اينمثال « ضربت » از عمل در « زيد » روى گردانده و در « اباه » كه متعلّق بآنست و باصطلاح سبب زيد محسوب مى‌شود عمل كرده.