المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٥١ - موارد وجوب تأخير مفعول از فاعل

ترجمه:

و مانند « خاف ربّه عمر» شايع و رائج بوده و مثل « زان نوره الشّجر» شاذّ و كمياب مى‌باشد.

شرح عربى:

( و شاع) اى كثر و ظهر تقديم المفعول على الفاعل اذا اتّصل به ضمير يعود على الفاعل، و لم يبال بعود الضّمير على متأخّر لانّه متقدّم فى الرّتبة و ذلك (نحو خاف ربّه عمر و شذّ) تقديم الفاعل اذا اتّصل به ضمير يعود على المفعول (نحو زان نوره الشّجر) لعود الضّمير على متأخّر لفظا و رتبة، و ذلك لا يجوز الّا فى مواضع ستّة ليس هذا منها، و فى الضّرورة نحو: و لمّا عصى قومه مصعبا.

و اجازه ابن جنّى فى النّثر بقلّة و تبعه المصنّف. قال: لانّ استلزام الفعل للمفعول يقوم مقامه تقديمه.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

و مثال « خاف ربّه عمر» شايع است.

شارح گويد:

كلمه « شاع » در عبارت مصنّف يعنى « كثر » و « ظهر » و حاصل مقصود اينستكه:

تقديم مفعول برفاعل كثير و ظاهر است مشروط باينكه بمفعول ضميرى متّصل باشد كه بفاعل برگردد و اگر گفته شود:

در فرض مزبور لازم مى‌آيد كه ضمير به متأخّر از خودش يعنى فاعل عود كند و عود ضمير برمتأخّر جايز نيست.

در جواب مى‌گوئيم:

اگرچه در اينفرض عود ضمير برمتأخّر لازم مى‌آيد ولى اشكالى ندارد زيرا فاعل از نظر رتبه برمفعول مقدّم است پس عود ضمير برمتأخّر تنها از حيث لفظ لازم مى‌آيد نه از جهت رتبه و اين محذور و اشكال نمى‌تواند باشد.

و امّا مثال آنچه گفته شد مانند: