المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٠٦ - تحقيق در قيود مذكور

١- فعل تام باشد.

٢- بر فاعل مقدّم بوده.

٣- از ضمير خالى فرض شود.

٤- بر صيغه اصليه‌اش باقى مانده باشد.

لازم بتذكّر است كه بفاعل يا فعل جامع مشخّصات فوق را بايد نسبت داد و يا كلمه‌اى كه قائم‌مقام آن باشد.

تحقيق در قيود مذكور

سپس شارح گويد:

قيد مسند اليه در تعريف فاعل عام بوده هم شامل فاعل شده و هم نائب فاعل و هم مبتداء و منسوخ الابتداء را شامل ميشود و قيد « تام » اسم « كان » را خارج مى‌نمايد چه آنكه بآن اگرچه فعل نسبت داده مى‌شود و باين اعتبار مسند اليه است ولى فعل مزبور تام نبوده بلكه ناقص مى‌باشد.

و بقيد « مقدّم » يعنى اينكه گفتيم فعل مى‌بايد از ضمير خالى و فارغ باشد مثال « يقومان الزّيدان» خارج گرديد لذا در اينمثال نمى‌توان « الزّيدان » را فاعل « يقومان » دانست بلكه « يقومان » خبر مقدّم است براى « الزّيدان » و به قيد « بقاء برصيغه اصلى» نائب فاعل از تعريف خارج مى‌گردد چه آنكه نائب فاعل واجد تمام خصوصيّات مذكور بوده فقط فعليكه بآن نسبت مى‌دهند برصيغه اصليّه‌اش باقى نمانده زيرا بمجهول تبديل گرديده است.

و بايد توجّه داشت كه قيد « او ما يقوم مقامه» داخل مى‌كند فاعل اسم فاعل و مصدر و اسم فعل و ظرف و شبه ظرف را زيرا فاعل تمام اين مذكورات را اصطلاحا فاعل مى‌گويند، بنابراين كلمه « او » در عبارت مذكور يعنى: « او ما يقوم مقامه» براى تنويع مى‌باشد نه ترديد يعنى فاعل دو نوع است: