المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٦٨٢ - تعليق و موارد آن

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

جايز ندان در اينجا بدون دليل دو مفعول يا يكى از آنها حذف شوند.

شارح گويد:

برخى از ادباء در صورت وجود فائده حذف دو مفعول يا يكى از آنها را تجويز كرده‌اند مانند قول اهل لسان كه مى‌گويند: من يسمع يخل (كسيكه بشنود گمان مى‌كند).

شاهد در حذف دو مفعول « يخل » است و تقدير چنين مى‌باشد: من يسمع يخل مسموعه صادقا

بخلاف موردى كه فايده يافت نشود كه در آنجا حذف جايز نيست مانند اكتفاء نمودن بركلمه « اظنّ » چه آنكه انسانى يافت نميشود كه از ظنّى از ظنون خالى باشد.

و بهرتقدير طبق آنچه مصنّف در متن آورده اگر دليلى برخلاف مفعول يافت شود حذف را جايز بدان همچون فرموده حقتعالى:

اين شركائى الّذين كنتم تزعمون.

( كجايند) شركاى من كه آنها را همتاى من مى‌پنداشتيد).

شاهد در « تزعمون » است كه بقرينه « شركائى الخ» دو مفعولش حذف شده و تقدير تزعمونهم شركائى مى‌باشد.

و نيز مانند قول عنترة بن شدّاد:

يعنى: همانا برمن فرود آمدى تو كه مى‌باشى نزد من بمنزله دوست گرامى پس مپندار غير اين امر را واقع از جانب من.

شاهد در حذف مفعول دوّم « تظنّ » يعنى « واقعا » بوده كه بواسطه وجود قرينه در كلام حذف شده.

قوله: و لا تجز هنا: مشار اليه « هنا » باب افعال قلوب است.

قوله: و اجازه بعضهم: ضمير منصوبى در « اجازه » سقوط بلا دليل راجع‌