المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٥٧ - حذف ناصب فضله

شارح گويد:

مثل موردى كه مابعد مفسّر آن باشد همچون باب اشتغال كه حذف عامل اسم مشتغل عنه لازم است و شرح آن مبسوطا گذشت.

و نيز همچون موردى كه فضله منادى باشد مثل: يوسف اعرض عن هذا يا نظير يا رجلا خذ بيدى كه در هردو مثال ادعو يا اطلب عامل بوده و محذوف مى‌باشد چه حرف نداء در كلام به نيابت از عامل محذوف آمده باشد و چه آن نيز محذوف و در كلام ذكر نگردد.

و همچنين مانند موردى كه كلام ضرب المثل يا جارى مجراى آن باشد.

ضرب المثل مانند: الكلاب على البقر.

چه آنكه بين اهل عرف اين عبارت شايع است از اينرو نمى‌توان مثال و كلام را تغيير داد بلكه همچنان‌كه اهل زبان استعمالش مى‌كنند بايد آنرا بكار برد و الّا عامل « الكلاب » ارسل است كه محذوف مى‌باشد.

جارى مجراى مثل مانند: انتهوا خيرا لكم (ترك كنيد و بهتر را براى خود بياوريد).

تقدير آيه شريفه‌ انتهوا و آتوا خيرا لكم‌ است و چون « آتوا » از كلام بخوبى و روشنى فهميده ميشود همانطورى كه در ضرب المثل چنين است لاجرم آيه و امثال آن جارى مجراى مثل شده‌اند.

قوله: مفعول فضلة: پاره‌اى از مفاعيل فضله نبوده بلكه عمده هستند يعنى حذف و اسقاط آنها از كلام جائز نيست زيرا بدون آنها كلام مفيد معنى نيست مانند دو مفعول باب ظنّ كه در اصل مبتداء و خبر بوده‌اند و هركدام از ايندو عمده در كلام بحساب مى‌آيند.

قوله: كتناسب الفواصل: فواصل آخر آيات قرآنى را گويند يعنى براى اينكه آخر آيات قرآنى با هم تناسب داشته باشد بسا مفعول فضله را حذف مى‌كنند.