المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٤٦ - موارد وجوب تأخير مفعول از فاعل

ضربنى زيد (زد من را زيد).

شاهد در « ياء » است كه مفعول براى « ضرب » بوده و تقديمش برزيد كه فاعل است لازم مى‌باشد.

قوله: فريقا هدى و فريقا الخ: آيه (٣٠) از سوره اعراف.

قوله: ان ليس بينهما: كلمه « ليس » بفتح لام و سكون باء يعنى اشتباه و ضمير در « بينهما » به فاعل و مفعول راجع است.

قوله: كان لم يظهر اعراب: يعنى اعراب هيچكدام ظاهر نباشد.

قوله: و لو اخّر لم يعلم: ضمائر نائب فاعلى در « اخّر » و « لم يعلم» به فاعل برمى‌گردند.

قوله: جيئ به ضميرا: ضمير در « به » به فاعل عود مى‌كند.

قوله: فان كان منحصرا: ضمير در « كان » به فاعل راجع است.

قوله: وجب تأخيره: يعنى وجب تأخير الفاعل.

متن: «٢٤٠»

تجزيه و تركيب‌

واو: عاطفه.

ما: موصوله، محلّا منصوب است تا مفعول مقدّم براى « اخّر » باشد.

باء: حرف جارّ.

الّا: مجرور به « باء » ، متعلّق به انحصر.

او: عاطفه.

بانّما: جارّ و مجرور، معطوف به « الّا » ، متعلّق به « انحصر ».

انحصر: فعل ماضى، از باب انفعال، صفت است براى « ما ».

اخّر: فعل امر و ضمير فاعلى در آن به استتار وجوبى مستتر است.