المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٤٤ - موارد وجوب تأخير مفعول از فاعل

شارح گويد:

مانند آنچه در فرموده حقتعالى وارد شده:

فريقا هدى و فريقا حقّ عليهم الضّلالة

( گروهى را خداوند هدايت فرمود و گروهى در حقّشان ضلالت و گمراهى حتمى و مسلّم است).

شاهد در « فريقا » است كه برفعل يعنى « هدى » مقدّم شده است.

موارد وجوب تأخير مفعول از فاعل‌

مصنّف گويد:

مؤخّر بياور مفعول را اگر ترس از اشتباه باشد.

شارح گويد:

يعنى واجب است مفعول را مؤخّر از فاعل و فاعل را مقدّم برآن بياورى در صورتيكه از اشتباه بين آندو بيمناك باشيم مثل اينكه اعراب هيچكدام ظاهر نبوده و از طرف ديگر قرينه‌اى هم كه بواسطه‌اش فاعل را از مفعول تميز دهيم در بين نباشد مانند: ضرب موسى عيسى (زد موسى عسى را).

شاهد در « عيسى » است كه مفعول براى « ضرب » بوده و آنرا وجوبا از فاعل يعنى موسى مؤخّر آورده‌ايم زيرا اعراب هردو مقدّر بوده و قرينه‌اى هم در بين نيست.

و دليل برلزوم تأخير مفعول در اينفرض آنستكه رتبه فاعل مقدّم برمفعول است و اگر آنرا از مفعول مؤخّر بياوريم تشخيص داده نميشود و مخاطب نميفهمد لذا باشتباه مى‌افتد پس بموجب اصل اوّلى آنرا مقدّم مى‌آوريم تا مخاطب و سامع نيز باعتماد همين اصل معنا را دريافته و دچار اشتباه نشود.

لازم بتذكّر است در صورت وجود قرينه برتعيين و تشخيص فاعل و تميز آن از مفعولش تأخيرش جايز است زيرا بحسب فرض مستمع باشتباه نمى‌افتد