المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧١١ - تحقيق در قيود مذكور

هو: ضمير منفصل مرفوع، مبتداء و خبرش كه « ظاهر » باشد محذوف است و اينجمله اسميّه يعنى فهو ظاهر جواب است براى شرط.

واو: عاطفه.

الّا: مركّب است از « ان شرطيّه» و « لاء نافيه» و تقدير آن: « و ان لا يظهر الفاعل» مى‌باشد.

فاء: رابطه جواب.

ضمير: مبتداء.

استتر: فعل، ماضى، از باب استفعال، خبر است براى ضمير.

ترجمه:

فاعل بعد از فعل مى‌باشد، پس اگر اسم ظاهر باشد امر روشن و ظاهر است و اگر اسم ظاهر نباشد، پس ضميرى است مستتر در فعل.

شرح عربى:

( و) لا بدّ (بعد فعل) من (فاعل) و هى اعنى البعديّة مرتبته فلا يتقدّم على الفعل لانّه كالجزء منه (فان ظهر) فى اللّفظ نحو « قام زيد» و « الزّيدان قاما» (فهو) ذاك (و الّا فضمير استتر) راجع امّا لمذكور نحو « زيد قام» و « هند قامت» او لما دلّ عليه الفعل نحو « و لا يشرب الخمر حين يشربها و هو مؤمن» اى و لا يشرب الشّارب او لما دلّ عليه الحال المشاهدة نحو « كلّا اذا بلغت التّراقى» اى بلغت الرّوح.

ترجمه و شرح:

مصنّف گويد:

و بعد از فعل، فاعل قرار دارد.

شارح گويد:

يعنى و چاره‌اى نيست از فاعل كه بعد از فعل بيايد.

البتّه اين بعديّت (بعد بودن فاعل از فعل) مرتبه فاعل است باينمعنا كه مرتبه فاعل هميشه بعد از فعل بوده در نتيجه هيچگاه برفعل مقدّم نميشود چه آنكه فاعل همچون جزء فعل مى‌باشد و پرواضح است كه جزء بركلّ مقدّم نمى‌شود.