المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٤٤ - دوم از نواسخ حروف مشبهة بليس(ما - لا - لات - ان)

بخبر مى‌باشد و حاصل كلام آنكه: لات و ان نيز مانند ليس عمل مى‌نمايند مانند فرموده حقتعالى:

كم اهلكنا من قبلهم من قرن فنادوا و لات حين مناص.

يعنى: بسيارى از طوائف را پيش از ايشان ما هلاك نموديم پس در آن هنگام فرياد زدند در حاليكه هيچ راه نجات و فرارى براى آنها نبود.

شاهد در كلمه « لات » بوده كه مانند « ليس » عمل نموده فلذا خبرش كه « حين » باشد بنابر خبريّت منصوب است و اسم آن محذوف است و تقديرش « لات حين حين مناص» مى‌باشد.

و نيز مانند قول شاعر:

المباحث النحويه شرح سيوطى ؛ ج‌٢ ؛ ص٥٤٤

يعنى: او براحدى مسلّط و غالب نبوده مگر برضعيف و ناتوان‌ترين ديوانگان.

شاهد در كلمه « ان » است كه مانند « ليس » عمل كرده لذا اسمش يعنى « هو » مرفوع و خبرش كه « مستوليا » باشد منصوب است.

پس از آن مصنّف گويد:

« لات » در غير لفظ « حين » عمل نمى‌كند.

شارح گويد:

مقصود اينستكه فقط لفظ « حين » و آنچه با آن مرادف است مانند « ساعت » و « اوان » معمول براى « لات » قرار مى‌گيرد و اين لفظ در غير آنها عمل نمى‌كند زيرا عمل « لات » و الفاظ مرادفش ضعيف مى‌باشد از اينرو براى عمل كردن در هرلفظى صلاحيّت ندارند.

مصنّف گويد:

حذف صاحب رفع و باقى گذاردن صاحب نصب زياد و عكسش كم مى‌باشد.