المباحث النحويه شرح سيوطى - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٥٩ - شرح احكام اقسام

القوم الّا زيد.

شرح احكام اقسام‌

مستثناء در سه مورد واجب النّصب است:

اوّل: در كلام تام موجب مانند: جائنى القوم الّا زيدا.

دوّم: در مستثناى منقطع مانند: فسجد الملائكة الّا ابليس.

سوّم: در مستثناى مقدّم مانند: ما جائنى الّا زيدا احد.

و در مستثناى منفى نصب جايز بوده ولى افصح بدل است يعنى فصيح‌تر آنستكه هراعرابى را به مستثنا منه ميدهيم به مستثنا نيز بدهيم مانند:

ما جائنى القوم الّا زيد و الّا زيدا، ما رأيت القوم الّا زيدا ما مررت بالقوم الّا بزيد و الّا زيدا.

و در مستثناى مفرغ حكم اينستكه بحسب عوامل معرب مى‌شود مانند:

ما جائنى الّا زيد، ما رأيت الّا زيدا، ما مررت الّا بزيد.

اكنون بترجمه و شرح عبارات كتاب مى‌پردازيم:

شارح گويد:

آنچه را كه كلمه « الّا » استثنا مى‌كند در صورتيكه در كلام تامّ و ايجابى باشد از نظر مصنّف لازم است بواسطه « الّا » آنرا نصب داد ولى سيرافى مى‌گويد نصب آن بعاملى است كه ماقبلش واقع شده و زجّاج معتقد است عامل مقدّر آنرا نصب داده است مانند:

فسجد الملائكة كلّهم اجمعون الّا ابليس.

( پس فرشتگان جملگى سجده كردند مگر شيطان).

در اينمثال « ابليس » مستثناى تامّ موجب است يعنى در كلامى آمده كه اوّلا مستثنا منه مذكور است و ثانيا حرف نفى يا استفهام در آن نيست لذا واجب النّصب مى‌باشد منتهى مصنّف مى‌گويد نصب آن بواسطه « الّا » است و سيرافى معتقد است « سجد » آنرا نصب داده و زجّاج آنرا به « استثنيت » مقدّر