مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٩٩

٤. به معناى روى گرداندن از راه بهشت. ٥ . به معناى يافتن صفت ضلالت در وى. اما به معناى خلق ضلال در كافر يا منعِ قهرى او از ايمان يا دعوت به اضلال يا به وسيله تلبيس، بر خداى متعال روا نباشد؛ براى آنكه قبيح است و خداوند از قبيح منزّه است. خداوند در قرآن ضلالت را يا به شيطان نسبت داده است؛ مثل: «وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً» ، و يا به خود انسانها. دليل ديگرى كه مانع آن است كه خلقِ ضلال را به خداوند نسبت دهيم، اين است كه: «اگر خدا اضلال كند، پس ديگر امر و نهى، وعد و وعيد، مدح و ذم، و ثواب و عقاب باطل باشد». [١] آيات ٢٦ تا ٢٨ سوره نسا از آياتى است كه دقيقا در مقابل ديدگاه مجبّره است و در اين زمينه ابوالفتوح مطالب زيبايى دارد. خدا مى فرمايد: «يُرِيدُ اللّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ... وَ اللّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً * يُرِيدُ اللّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ...» و ابوالفتوح مى نويسد: «خداى تعالى گفت: من بيان مى خواهم و مجبّره گفتند: تلبيس ادلّه كند و خواهد. خداى فرمود: من از شما توبه خواهم و ايشان گفتند: اصرار بر معصيت مى خواهد. خدا فرمود: من هدايت خواهم و ايشان گفتند: ضلال مى خواهد... خداى فعل تو با تو افگند و تو بر خداى افگندى... اگر خدا را عقاب كنند، بدانيم كه فعل، فعل خداى بود و اگر تو را عقاب كنند، بدانى كه فعل بد، اعتقاد بد و قول بد، تو را بوده است... خداى تخفيف خواهد و تو قائل به تكليف مالايطاقى...». [٢]