پيش از آنكه ديدگاه متكلمان را در مسئله احباط بررسى كنيم، لازم است نقاط مشترك آنان را در اين موضوع ذكر نماييم، تا روشن گردد كه نقطه اختلاف و بحث برانگيز ميان معتزله از يك سو، و اشاعره و اماميه از سوى ديگر كدام است؟ از اين رو، مى گوييم: گاهى از احباط و تكفير در مورد عمل مؤمن بحث مى شود، و گاهى در مورد عمل كافر و مرتد و منافق. و نيز گاهى منظور از گناه، گناه كبيره است، و گاهى صغيره. و صورتهاى مسئله از اين قرار است: ١. كافر چنانچه ايمان حقيقى بياورد و ايمانش تا لحظه مرگ استمرار يابد، گناه كفر و ديگر گناهانش حبط مى شود و از بين مى رود و اهل بهشت مى گردد. ٢. كسى كه بعد از ايمان كافر شود و با كفر بميرد، ايمان قلبى وى بى خاصيت گشته، اهل دوزخ مى گردد. [١] ٣. مؤمن در صورتى كه مرتكب خطاى صغيره شود و پيش از توبه از دنيا رود، عفو الهى شامل حال او شده، اهل بهشت مى گردد. [٢] ٤. مؤمنى كه گناه كبيره انجام دهد، ولى از آن گناه توبه كند، بازگشت او به بهشت است. همه گروههاى اسلامى فى الجمله در اين چهار صورت اتفاق نظر دارند و اختلاف محسوسى در اين موارد ندارند. اختلاف عمده آنان در اين مورد است كه هر گاه انسان مؤمنى مرتكب گناه كبيره شود و پيش از توبه بميرد. معتزله قائل به

[١] بر چنين كسى در اصطلاح مرتد گفته مى شود و اين بر دو قسم است: فطرى و ملّى. و از نظر فقهى تنها توبه مورد دوم قبول مى گردد، ولى مرتد فطرى كه بر فطرت اسلام متولد و سپس كافر شده است، قتلش واجب است. البته ديدگاه ابوالفتوح در مورد مرتد اين است كه ايمان قبل از كفر وى، ايمان حقيقى نيست؛ بلكه اظهار ايمان است. روض الجنان، ج ٣، ص ٢٠١؛ ج ٩، ص ٢٨٢.[٢] بر خلاف عقيده خوارج كه آنها همه گناهان را كبيره مى دانند و مرتكب آن را كافر مى خوانند.