مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٣٢

كافر و فاسق به دوزخ نشود؛ براى آنكه چون بهشت و دوزخ و منافع و مضارّ آن ببينند، ملجأ شوند به توبه و ايمان و توبه كنند و ايمان آرند لامحال، و همه به بهشت شوند». {-٢-}

١٠. ابطال جبر و تفويض

تاريخ علم كلام، حاكى از آن است كه مسلمانان پس از رحلت پيامبر اكرم صلى الله عليه و آلهدرباره آزادى انسان به دو گروه تقسيم شدند: گروهى پيرو مكتب جبر شدند و هر نوع آزادى را از انسان سلب نمودند، و اين گروه «مجبّره» ناميده شدند. در مقابل آنها گروهى راه تفويض را در پيش گرفتند و گفتند انسان در انجام فعل خود استقلال كامل دارد و ارتباط آن را با خدا مقطوع مى دانند. تو گويى بشر در روى زمين، خداى دوم است كه افعال خود را مى آفريند. پيشوايان معصوم شيعه، و ائمّه اهل بيت عليهم السلام به ابطال هر دو مكتب پرداخته و نظريه سومى را به نام امر بين الأمرين مطرح كرده اند. شيخ ابوالفتوح رازى در تفسير خود به مناسبتهاى مختلفى به نقد جبر پرداخته است كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

الف) هدف از خلقت، شناخت خداست

او مى گويد: آيه « «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاْءِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ» [٢] ؛ جن و انس را نيافريدم، مگر اينكه مرا بپرستند»، گواه بر بطلان قول اهل جبر است؛ زيرا آيه از آيات محكمه قرآن است و ظاهر آن بر همگان حجّت مى باشد و اگر گنهكاران در انجام دادن گناه، فارغ از اختيار باشند، ديگر آفرينش آنها براى معرفت و عبادت حق بى معنى خواهد بود.