مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٩

صورت را ترسيم مى كند: ١. انجام گرفتن خواسته هر دو؛ ٢. انجام نگرفتن خواسته هر دو؛ ٣. انجام گرفتن يكى نه ديگرى. در صورت نخست، بايد دو نظام مختلف، حاكم بر جهان باشد كه طبعاً قابل جمع نخواهند بود، و در نتيجه كار جهان، به فساد نظام خواهد انجاميد. در صورت دوم، نتيجه آن، عجز دو موجود قادر و توانا از انجام فعلى ممكن است، بدون اينكه منع معقولى در ميان باشد. در صورت سوم، قادريّت و توانايى يكى خدشه دار مى شود؛ در حالى كه قادر مطلق است. از ابطال اين وجوه مى توان پى برد كه براى او در ربوبيّت جهان، شريك و انبازى نيست. سرانجام آيه را به شيوه ياد شده، تفسير مى نمايد: «لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللّهُ لَفَسَدَتا فَسُبْحانَ اللّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمّا يَصِفُونَ» [١] ؛ «اگر در آسمان و زمين جز اللّه خدايان دگرى بود، فاسد مى شدند (نظام آفرينش به هم مى ريخت)؛ منزه است خداى صاحب عرش از توصيفى كه مى كنند». گاهى برخى از افراد ناآشنا، اين آيه را دليل بر توحيد در ذات مى انگارند و از هدف آيه و مفاد آن غفلت مى ورزند. توحيد در ذات مطلبى است و توحيد در ربوبيّت مطلبى ديگر، و نبايد اين دو را با هم خلط كرد. اينك متن كوتاهى از تعبيرهاى او: «اگر روا بودى كه دو بودى و يا بيشتر، ميان ايشان ممانعت ممكن بودى و ممتنع نبودى، پس مؤدّى بودى با آنكه اگر يكى چيزى خواستى و يكى ضد و خلاف، يا مراد هر دو برآمدى، و يا مراد هيچ دو برنيامدى، يا مراد يكى برآمدى دون يكى.