سالهاى ٥٣٠ تا ٥٣٦ به نگارش مجمع البيان پرداخته است. [١] شگفتى سومى نيز در آن عصر هست و آن اينكه در همان قرن ششم دو فهرست نگار به عنوان تتمه فهرست شيخ دست به نگارش زده اند؛ در حالى كه هيچ كدام از وضع ديگرى آگاه نبوده است: ١. ابو جعفر محمد بن على بن شهر آشوب (٤٨٨ ـ ٥٨٨)، مؤلف كتاب معالم العلماء؛ ٢. شيخ منتجب الدين ابوالحسن على بن عبيداللّه رازى متوفاى پس از سال ٥٨٥ مؤلف كتاب الفهرست. هر دو نفر در يك عصر براى يك هدف كتابى نوشته اند، ولى هيچ كدام از وضع ديگرى آگاه نبوده است و اين شرايط غالباً بر شيعه حاكم بوده كه به خاطر نداشتن حكومت، از ارتباطات محكم محروم بوده اند. *** تفسير ابوالفتوح رازى اقيانوسى از معارف موجود در آن روز است و شناگر ماهر و توانايى لازم دارد كه بتواند از اين كرانه به آن كرانه برسد. در اين كتاب بحثهاى ادبى فراوانى، هماهنگ با اشعار شعراى جاهلى و اسلامى به چشم مى خورد كه مى توان با گردآورى آنها كتاب ادبى مستقلى تأليف كرد. در اين تفسير، آيات مربوط به احكام عملى، طبق مذهب شيعه تفسير شده و علاوه بر اين مباحث، موضوعات قرآنى فراوانى مانند قصص و قرائات و شأن نزول و غير اينها در اين تفسير آمده است. ما از ميان آن موضوعات، ديدگاه قرآنى او را در مسائل كلامى برگزيديم كه وى به مناسبتهاى مختلفى آنها را مطرح و با ذكر ادلّه، برداشت خود را از آيات قرآنى ثابت مى كند.

[١] آل عمران (٣): آيه ١٦٩.[٢] روض الجنان، ج ٥، ص ١٤٨.[٣] روض الجنان، ج ٢٠، ص ٤٧٨.[٤] مجمع البيان، چاپ صيدا، ج ١، ص ٢٧٠.