در آيت ما نفى ادراك بصر كرد از خود بر سبيل تمدح و مدح راجع با ذات او در اثباتش نقص باشد در جميع احوال، اگر در دنيا گويد و اگر در آخرت. اگر گويند نه مشارك است در نفى تعلق ادراك به او او را بسيارى از اعراض و معدومات، بايد تا ايشان نيز ممدوح باشند، جواب گوييم: خداى تعالى مدح نكرد به نفى ادراك بس؛ بل تمدح كرد به نفى ادراك، مدركان او را و اثبات ادراك او مبصران را و مدركان را، گفت: «وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ» [١] . پس مدح كه هست به مجموع هر دو به اوست: يكى نفى ادراك مدركان از او و يكى اثبات ادراك او مدركان را؛ براى آنكه چيزها بر ضروب است: بهرى آن است كه نبيند و نه او را بينند؛ چون معدومات و ضماير و بسيارى از اعراض، و بهرى آن است كه او را بينند و او چيزى نبيند و آن جمادات است و الوان. و بهرى آن است كه او بيند و او را بينند؛ چون آدمى و ديگر حيوانات چون شرايط حاصل بود اما ذاتى كه او را ببينند و او بندگان را بيند مدرك باشد مدركات را و هيچ مدرك او را مدرك نباشد، جز خداى تعالى نيست. پس به تفرد او به اين دو امر ممدوح است. اگر گويند: نه هر يكى از اين دوگانه مدح نيست على حده، نه آنكه بيند، نه آنكه او را نبينند اگر روا باشد كه آنچه نه مدح بود به انضمام با آنكه نه مدح بود مدح شود، لازم آيد كه وجود به انضمام با عالمى مدح بود و شى به انضمام با حى مدح بود و خلاف اين معلوم است، جواب گوييم: ممتنع نبود از آنكه نفى امرى از امور از ذاتى از ذوات، آن گه مدح باشد كه او بر صفتى باشد از صفات. نبينى كه نفى سنه و نوم از قديم تعالى، آن گه مدح باشد كه او حى باشد؟ چه اگر نه چنين بودى اين نفى مدح نبودى؛ و همچنين نفى ظلم از آن كس مدح باشد كه او حى بود و قادر بود بر ظلم و روا بود كه او را داعى باشد به ظلم تا اين شرطها نبود، نفى ظلم مدح نبود.

[١] بقره (٢): آيه ٥٥.[٢] نسا (٤): آيه ١٥٣.[٣] روض الجنان، ج ١، ص ٢٩٦ ـ ٢٩٧.[٤] بقره (٢): آيه ٢٤٩.[٥] كهف (١٨): آيه ١١٠.[٦] روض الجنان، ج ٣، ص ٣٧٣.[٧] نسا (٤): آيه ١٥٣.[٨] روض الجنان، ج ٦، ص ١٧٣ ـ ١٧٤.[٩] انعام (٦): آيه ٣٠.[١٠] روض الجنان، ج ٧، ص ٢٦٧ ـ ٢٦٨.[١١] انعام (٦): آيه ١٠٣.[١٢] طلاق (٦٥): آيه ١٢.[١٣] آل عمران (٣): آيه ١٢٠.[١٤] يونس (١٠): آيه ٩٠.[١٥] شعرا (٢٦): آيه ٦١.[١٦] بقره (٢): آيه ٢٥٥ .[١٧] مؤمنون (٢٣): آيه ٩٠.[١٨] جن (٧٢): آيه ٣.[١٩] اسرا (١٧): آيه ١١١.[٢٠] اخلاص (١١٢): آيات ٣ ـ ٤.[٢١] يونس (١٠): آيه ٤٤.[٢٢] انعام (٦): آيه ١٠٣.[٢٣] آل عمران (٣): آيه ١٨١.[٢٤] روض الجنان، ج ٨، ص ٣٧٦ ـ ٤٠٣.[٢٥] فرقان (٢٥): آيه ٢١.[٢٦] روض الجنان ج ١٤، ص ٢٠٩ ـ ٢١٠.[٢٧] قيامت (٧٥): آيات ٢٢ ـ ٢٣.[٢٨] روض الجنان، ج ٢٠، ص ٥٤ ـ ٥٨ .[٢٩] مطففين (٨٣): آيه ١٥.[٣٠] روض الجنان، ج ٢٠، ص ١٨٧.