مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٢٤٢

قرآن، ايمان و تقواى مردم را سبب گشايش بركات آسمان و زمين مى خواند. [١] نظريه بدا، در واقع برآيند اين سه مؤلفه است. اگر كسانى گمان مى كردند كه خدا از كار آفرينش و تدبير و زنده كردن و ميراندن، تنگ و فراخ كردن روزيها، افزودن عمر افراد يا كاستن آن و امور ديگر فارغ شده، قرآن قاطعانه اين گمان را نكوهيده و به تبع آن، مسلمانان هم، جز اندكى از متكلمان معتزلى [٢] ، بر اين باور، اجماع داشته اند. از اين گذشته، انسانها نيز با برخوردارى از اختيار مى توانند سرنوشت و مقدرات خود را تغيير دهند. پس خدا، هم در عالم تكوين، محو و اثبات مى كند [٣] و هم بر حسب رفتار انسانها مقدرّات آنها را تغيير مى دهد. آيه موجود در سوره رعد به اين هر دو نكته اشاره دارد: «خدا نعمتهايى را كه به قومى داده است، تغيير نمى دهد، مگر آنكه آنها خودشان اسباب دگرگونى آن را فراهم كنند». [٤] بنابر اين، نظريه بدا تأكيدى است بر «دائمى بودنِ كار آفرينش خدا» از يك سو و حرّيت آدمى در كارهاى خود از سوى ديگر، كه در مواردى به تبديل قدر و قضاى الهى در حق او مى انجامد. [٥]

اقسام قضاى الهى

آنچه از اخبار و روايات بر مى آيد، تعدد قضاى خداوندى است: ١. قضايى كه كسى جز خودش را بدو راهى نيست و آن دانش نهفته و آشكار