ابوالفتوح روايات و سخنان مشايخ شيعه، معتزله و... را درباره اينكه اصل پيدايش ابليس از جنيان بوده است، ذكر مى كند، ليكن خود نظر صريحى ابراز نمى دارد. با وجود اين، بر اساس آنچه كه گذشت و با توجه به چند و چون طرح مبحث، چنين پيداست كه به اين ديدگاه تمايل دارد. او مى نويسد: «حسن بصرى، قتاده، ابن زيد، ابوالقاسم بلخى، رُمّانى و جماعتى از متأخران گفتند ابليس فريشته نبود و الاّ در آيت استثناى منقطع است» [٣] او از عبدالرحمن بن زيد ـ صحابى ـ روايت مى كند كه ابليس پدر و اصل جنّيان بوده است و توضيح مى دهد كه اخبار در خور توجهى در اين باره وجود دارد. [٤] بر پايه روايتى از شهر بن حوشب در كارزارى كه ميان ملائكه و جنّيان در مى گيرد، ابليس را اسير مى گيرند و به آسمان مى برند: «ابليس از جنّيان بود كه در زمين فساد كردند، خداى تعالى فريشتگان را بفرستاد تا ايشان را هلاك كردند و براندند و ابليس را اسير گرفتند و به آسمان بردند». [٥] ابوالفتوح بر اين قول افزوده است: «مشايخ معتزله اين قول اختيار كردند». [٦] او از سيد مرتضى، علم الهدى، روايت مى كند كه ابليس «فريشته نبود، و لكن

[١] اشاره دارد به آيه دوازده سوره اعراف كه در بر دارنده خطاب عقاب آميز خداوند به ابليس است: «قالَ ما مَنَعَكَ أَلاّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ...» فرمود: چون تو را امر به سجده كردم، چه چيز تو را باز داشت كه سجده نكردى؟ (ترجمه خرمشاهى).[٢] روض الجنان، ج ١، ص ٢١٢.[٣] همان، ج ١، ص ٢١١.[٤] همان، ص ٢١٢.[٥] همان.[٦] همان.