مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٣٨٩

خَلِيفَةً» [١] ، و ختم به خلافت آخِر الخُلفاء صاحِب الزَّمان كه: «لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ» [٢] ، و الأُمورُ بخواتيمها، و قوام كار در عواقب و خواتم باشد، لاجرم رسول اللّه عليه السلام گفت: المُنكِر لآخِرنا كالمُنكِر لأوَّلنا».

١٠. نويد چيرگى اسلام در جهان

در تفسير آيه شريف «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» [٣] نگاشته است: «آن گه گفت: «هُوَ الَّذِي» ؛ او آن خداست كه پيغامبرش را، يعنى محمّد را صلى الله عليه و آله، بفرستاد «بالهُدى» ، عبداللّه عباس گفت: به قرآن، و بعضى دگر گفتند: به بيان ادلّه و حُجَج و بَيّنات، «وَ دِينِ الْحَقِّ» ؛ دين مسلمانى، «لِيُظْهِرَهُ» ؛ تا ظاهر گرداند آن را و ظفر دهد اين دين را بر همه دينها و اگرچه مشركان كاره باشند آن را. امّا معنى آيت؛ مفسّران در او خلاف كردند. عبداللّه عبّاس گفت: ها راجع است با رسول عليه السلام و معنى آن است كه: لِيُطلِعَه عَلى شَرائع الإسلام؛ تا او را بر شرايع اسلام مُطّلع گرداند تا هيچ بر او پوشيده نماند. ديگر مفسّران گفتند: ها راجع است با دينِ حق. ابو هُرَيره و ضحّاك گفتند: معنى آن است كه تا دينِ حق را اِظهار كند بر همه دينها و اين عِنْدَ نُزُول عيسى باشد از آسمان، و سُدّى گفت: عِنْد خُروج مَهدى باشد عليه السلام كه همه دينها يكى شود و هيچ كس نماند كه نه در اسلام آيد، اِمّا به طَوْع و اِمّا به كَرْه يا گردن نهد جزيت را، و اين دو روايت متقارب است؛ براى آنكه نُزول عيسى از آسمان با خُروج مَهدى به يك جاى باشد؛ چنان كه در اخبارِ مخالف و مؤالف آمده است، و اين قول روايت كرده است از باقر و صادق و جمله اهل البيت عليهم السلام.