مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١١٧

عقوبت كند و ثواب و عقاب نامعلّل باشد، اگر خداى تعالى در دنيا اين كار را نمى كند... اولى تر كه ثواب ابد و عقاب مخلّد نامستحق را نامعلّل نباشد». [١] وى همين استدلال را در آيه «ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ وَ أَنَّ اللّهَ لَيْسَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِيدِ» [٢] مى آورد و مى نويسد: «با اضافت فعل به بنده نشان داد كه ثواب و عقاب معلل است و خداوند هيچ ظلم بر بندگان خود ننمايد و بر فعلى كه ايشان نكرده باشند، مؤاخذه نكند... اما مجبّر بر خداى ظلم كند كه اضافت مى كند به او آنچه به او لايق نيست...». [٣] شيخ ابوالفتوح رازى در مجلدات پايانى كتاب، درباره قائلان اين ديدگاه مى نويسد: «اين قول اصحاب حديث و اصحاب اخبار است كه گناه ايشان بگيرند و بر ديگرى نهند؛ اما آنچه مذهب محققان است، آن است كه عمل كسى به كسى ندهند و به گناه كس كس را نگيرند، لقوله ـ عزوجل: «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ» [٤] ... «إِنَّ اللّهَ لا يَظْلِمُ النّاسَ شَيْئاً» [٥] و مانند اين آيتها كه قرآن به آن مشحون است و به خبر واحد ظاهر اين آيتهاى محكم رها نكنند...». [٦] از آياتى كه به صراحت ديدگاه مجبره را مردود اعلام مى كند، آيه «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَ ما رَبُّكَ بِظَلاّمٍ لِلْعَبِيدِ» [٧] است كه بنابر نظر ابوالفتوح رازى، اين آيه نشان مى دهد كه جزا جز بر عمل نيست و ثواب و عقاب جز به استحقاق نباشد و خداى تعالى فاعل و خالق ظلم نيست. [٨] بنابراين آيات فراوانى از قرآن، ظلم را از خداوند نفى كرده و استحقاق ثواب و