و وجهى ديگر آن است كه جماعتى هُدا را بر طريق ثواب حمل كردند و ضلال را بر اضلال از راه بهشت. و وجهى ديگر، بعضى هُدا را حمل كردند بر زياده الطاف و اضلال بر حرمان از آن. و ابوعلى حمل كرد بر عقوبت و گفت: دليل بر آنكه به معنى جزا و عقوبت است، آن است كه گفت: «وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفَاسِقِينَ» ». [١] ابوالفتوح رازى در تفسير آيه ٤٣ سوره شورا: «وَمَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن وَلِيٍّ مِّن بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ» آورده است: «چنان كه چند جايگاه بگفتيم [معنى اضلال عبارت است:] از خذلان و تخليه، يا حكم و تسميه، يا اضلال از راه بهشت او را خداى ناصرى نباشد...». [٢] در تفسير آيه ١٨٦ سوره اعراف نيز به اين معنا اشاره كرده است. [٣]

لطف

كمال فعل آدمى در كامل بودن سه نيرو در اوست: ١. علم و معرفت؛ ٢. اراده فعل؛ ٣. قدرت بر اراده آنچه مى خواهد انجام دهد. حال بايد ديد كه آيا اين عوامل كه موجب ظهور افعال انسان هستند و او هم كه به عقيده ماآزاد است، ديگر نيازى به هيچ گونه توفيق و يارى و كمك خداوند ندارد؟ ابوالفتوح رازى با اينكه به حريّت انسان معتقد است، لكن قائل به يك نوع علاقه و رابطه ميان قدرت انسان و عنايت پروردگار است كه از آن به لطف الهى تعبير كرده است. او در تفسير آيه نوزده سوره شورا: «اللَّهُ لَطِيفٌ بِعِبَادِهِ» گويد:

[١] روح الجنان، ج ١، ص ١١٤ ـ ١١٦.[٢] همان، ج ١٠، ص ٦٦.[٣] همان، ج ٥، ص ٣٤٥.