مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ٩٢

پيدا كرده، فاعل خير و شرّ را خداوند دانستند. در بين متكلمان اهل سنت، يعنى اشاعره، كلابيه و ماتريديه، مبحث كسب به عنوان حدّ وسط معتزله و اصحاب حديث پذيرفته شد و اماميه و اسماعيليه [١] به پيروى از جمله معروف امام صادق عليه السلام«لا جبر و لا تفويض بل امر بين امرين»، ديدگاه خاصى را پذيرفتند كه افعال انسان را نه از قدرت و مشيت الهى خارج كردند و نه انسان را در افعال خود مجبور دانستند. شيخ ابوالفتوح رازى به پيروى از بزرگان متكلم اماميه، اين بحث را در لابه لاى تفسير خويش آورده و بيشتر جبريه را به نقد كشيده و كمتر متعرض معتزله و مفوضه گرديده است. ايشان در تفسير آيه «ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ» [٢] حكم الهى در مسائل اختلافى را نشانه اختيار انسان دانسته و مى نويسد: «خداوند در اين آيه مى فرمايد من شما را در دنيا امهال كرده ام و فرو گذاشته و مخيّر كرده يا چنين مى كنى از تكذيب و ايذاى پيغامبران من و لكن اهمال نكنم كه مرجع و مآل شما با من است». [٣] آيه ١٤٥ سوره آل عمران آيه اى ديگر است كه بر اساس آن شيخ ابوالفتوح به اختيار انسان به او اشاره مى كند و مى نويسد: «آيه «وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤتِهِ مِنْها وَ مَنْ يُرِدْ ثَوابَ الآخِرَةِ نُؤتِهِ مِنْها وَ سَنَجْزِي الشّاكِرِينَ» مى رساند كه مكلف مخير است و ممكّن به آنچه خواهد و اختيار كند، مجبَّر نيست؛ چنان كه مجبّر گفت. خدا فرمود: هر چه خواهى بخواه از آنچه رأى تو است براى تو... . از اين پس، زمام اختيار به دست تو است...». [٤]