ابوالفتوح رازى نظريه اشاعره را كه معتقد به زيادى صفات بر ذات هستند، مردود مى داند و ذيل آيه ١٦٥ سوره نساء: «لَّكِنِ اللّهُ يَشْهَدُ بِمَا أَنزَلَ إِلَيْكَ أَنزَلَهُ بِعِلْمِهِ» گويد: «مراد به علم، حالتِ عالمى است؛ چه اگر بر ظاهر حمل كنند، لازم آيد كه علم آلت بود در انزال؛ چنان كه يكى از ما گويد: كَتَبْتُ بِالقَلَمِ وَ قَطَعْتُ بِالسّكِّينِ وَ كَسَرْتُ بِالفأسِ وَ غير ذلك من الآلات و چون محال است كه علم آلت بود خداى تعالى را در افعال، معلوم باشد كه آيت را ظاهرى نيست كه اشاعره بدان تمسك كنند». [١]

قدرت

ميان متكلمان اسلامى اختلاف است كه آيا قدرت، مقدم بر فعل است يا مقارن با فعل؟ اشاعره و جبريّه معتقدند كه قدرت همراه فعل است و عدليّه و ابوالفتوح رازى، قدرت را مقدم بر فعل مى دانند. ابوالفتوح در تفسير آيه ١٨٩ سوره اعراف: «قُل لاَّ أَمْلِكُ لِنَفْسِى نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا إِلاَّ مَا شَاء اللّهُ وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ...» گويد: «در آيت دليل است بر آنكه قدرت، قبل الفعل است فى قوله: «وَلَوْ كُنتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ» ؛ اگر من غيب دانستمى، خير بسيار كردمى. بايد تا قادر باشد بر آن خير، اگر قدرت مع الفعل بودى، اگر نيز غيب دانستى، استكثار خير نتوانستى كردن». [٢]

[١] روح الجنان، ج ٤، ص ٧٤ .[٢] همان، ج ٥، ص ٣٤٧ ـ ٣٤٨.