مجموعه مقالات كنگره شيخ ابوالفتوح رازي - جمعي از فضلا و نويسندگان - الصفحة ١٧٣

٢. و دگر آنكه الضالون عن الدين، اى الكافرون حَقا. ايشان كافر باشند بر حقيقت؛ براى آنكه بر كفر مرده باشند و پس از آن در ايشان اميدى نبود. ٣. وجهى ديگر آن است كه: هم الضالون عن طريق الجنّة؛ از ره بهشت گمراه باشد، و هر سه وجه يكى باشد». [١] معانى مذكور در تفسير آيات زير هم آمده است: آيه ٩١ سوره نساء؛ [٢] آيه ١٢٦ سوره انعام؛ [٣] آيه ٣٨ سوره زمر؛ [٤] در «وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ» [٥] ضلالت را به يكى از چهار معنى: خذلان، از راه بهشت گمراه كردن، از راه دين اضلال كردن، حكم به ضلالت تفسير كرده است. ابوالفتوح رازى در تفسير آيه ٢٦ سوره بقره: «يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً» گويد: «بدان كه اضلال، هلاك بود، يقال: ضَلَّ الماءُ فى اللّبَن، اذا ضاع فيه و از اينجا است قوله: «أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ» [٦] ، اى هلكنا؛ چون در زمين نيست شويم. از وجوه ضلال يكى عذاب بود، كقوله تعالى: «إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ» [٧] و اضلال از اين قسمت به معنى عقوبت باشد، كقوله: «وَيُضِلُّ اللّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللّهُ مَا يَشَاء» [٨] ، يعنى يعاقبهم و اين نيز حقيقت باشد و امثال اين بسيار است....