اولين جرقه هاى بحث از مفهوم ايمان را خوارج ايجاد كردند. آنان مرتكب كبيره را كافر مى شمردند و نه تنها خون و مال آن را بر هدر مى دانستند، بلكه بر عيال و فرزند او نيز رحم نمى كردند. در پى آن مباحثى در جهان اسلام ظهور كرد مبنى بر اينكه ايمان و كفر چيست و چگونه مرتكب كبيره، از ايمان خارج مى شود. در اين زمان، مرجئه ـ با تفاوت ديدگاههايشان ـ ظهور كردند مهم ترين نكته اى كه تمام مرجيان از جهم بن صفوان جبرى مسلك تا محمد بن شبيب معتزلى و غيلان دمشقى اختيارى مسلك بر آن اصرار داشتند، خروج عمل از تعريف ايمان بود، تا در مقابل ديدگاه خوارج صفى مستحكم ايجاد نمايند. [١] ابوحنيفه نيز به اين طيف پيوست و ايمان را تصديق دل و اقرار به زبان تعريف نمود. [٢] ماتريديان به پيروى از رهبرشان راه ابوحنيفه را پيمودند و عمل را از تعريف ايمان خارج كردند. [٣] اصحاب حديث اهل سنت در كنار خوارج، عمل را در تعريف ايمان گنجاندند و آن را قول و عمل دانستند، ولى مرتكب كبيره و كافر اعلام ننمودند. [٤] معتزله با دو اصل خويش، يعنى وعد و وعيد و منزلة بين منزلتين در كنار خوارج و اصحاب حديث ايستادند و كفّه ايمان را به نفع عمل سنگين كردند [٥] . ابوالحسن اشعرى و به تبع او اشاعره، به طيف مرجئه نزديك شدند و ايمان را تصديق قلبى تعريف نمودند. [٦] اماميه ـ بالاخص نوبختى، سيد مرتضى، خواجه نصير و علامه حلى ـ به تصديق قلبى توجه بيشترى كردند و عمل را از تعريف ايمان خارج نمودند. [٧]

[١] ملل و نحل، ج ١، ص ١٢٥ ـ ١٣٠.[٢] مقالات الاسلاميين، ج ١، ص ٢٠٢ ـ ٢٠٤.[٣] الماتريديه دراسة و تقويما.[٤] ر.ك: ظاهرة الارجاء فى الفكر الاسلامى، ج ١، ص ٢٢١ ـ ٢٣٠.[٥] نظريه ايمان در عرصه كلام و قرآن، ص ١٦٩ ـ ١٧٢؛ مقالات الاسلاميين، ص ٣٠٣ ـ ٣٠٥.[٦] مفهوم ايمان در كلام اسلامى، ص ١٩٤ ـ ٢٠١.[٧] مرجئه تاريخ و انديشه، ص ١٠٨ ـ ١١٨.