بذلك، فلو كان من لا يعرف اللّه ولا نبيه ولا دينه لا حجة عليه، لكانوا هؤلاء معذورين ولم يكونوا هالكين وذلك خلاف ما نطق به القرآن». شيخ ابوالفتوح رازى نيز در تفسير همين آيه مى گويد: «و در آيه دليل است بر اصحاب معارف؛ براى آنكه خداى گفت: ايشان خود را در هلاك كه عقاب دوزخ است، نهاده اند و نمى دانند. اگر معارف ايشان ضرورى بودى، خداى تعالى نگفتى كه نمى دانند». [١] از مقايسه اى كه نگارنده اين سطور ميان تفسير ابوالفتوح رازى و تفسير تبيان به عمل آورده، مشابهتهاى فراوانى ميان اين دو ديده مى شود، به ويژه در مباحث كلامى كه اين مشابهت چشمگيرتر است. مقصود اين است كه مبانى كلامى ابوالفتوح رازى، مبتنى بر كتاب الهى و عقل است كه نماينده اين فكر، علماى بزرگ و پيشين شيعه بوده اند كه چهره برجسته آنان، شيخ طوسى است، نه عقلگرايان افراطى، همچون معتزله.

شيوه تحقيق

پس از مطالعه جزء به جزء تفسير روضُ الجِنان و فيش بردارى از مباحث كلامى آن، كليّه يادداشتها را برابر كتب كلامى سده پنجم و ششم قمرى از قبيل: الذخيرة فى علم الكلام تأليف سيد مرتضى (م ٤٣٦ق)، المقدمة فى المدخل الى صناعة علم الكلام از شيخ طوسى (م ٤٦٠ق)، تمهيد الاصول فى علم الكلام از شيخ طوسى، كتاب التعليق تأليف امام قطب الدين ابوجعفر محمد بن على بن حسن مقرى نيشابورى از متكلمين برجسته شيعه در سده ششم قمرى تنظيم و آراى ابوالفتوح رازى را با آراى شيخ طوسى در تفسير تبيان مقابله كرده ام. همچنين آراى خاص كلامى ابوالفتوح را در

[١] ريحانة الأدب، مدرسى تبريزى، ج ٧، ص ٢٢٧.[٢] مجالس المؤمنين، ص ٢١١.[٣] النقض.[٤] روح الجنان، ر.ك: يونس (١٠): آيه ٦؛ اسراء (١٧): آيه ١٤ و... . لازم به يادآورى است كه در اين مقاله، تفسير ابوالفتوح با عنوان روح الجنان آمده كه مراد چاپ (١٢ جلدى) با حواشى علامه شعرانى است.[٥] روح الجنان، ج ٤، ص ٤٠٨.