«كسب در كلام عرب فعلى است كه به او جرّ منفعت كنند... اما كسب كه تجّار [١] مى گويند نامعقول است... (اما) تفسيرى كه گويد ممكنش نشود و چيزى عقل پذير نتوان گفتن، و روشن تر حدى كه كسب را گفتند آن است كه گويند كه: كسب آن باشد كه به قدرت محدث كنند. ما مى گوييم: [٢] حدّ براى ابانت و كشف گويند و در اينجا كشفى نيست؛ براى آنكه معلوم نيست كه مراد از آنكه گفتى به قدرت محدث كنند چيست: يا مراد آن است كه به قدرت محدث احداثش كنند يا كسبش كنند. اگر مراد آن است كه به قدرت محدث احداثش كنند. اين قول ماست، و اگر مراد آن است كه به قدرت محدث كسبش كنند، اين تحديد شى ء باشد به نفس خود؛ چنان است كه او را از تفسير كسب پرسيدند، گفت: كسب آن باشد كه كسبش كنند. دگر آنكه: به ادله عقل معلوم شده است كه واسطه اى نيست از ميان محدث و قديم؛ براى آنكه اين قسمت به معنى متردد است از ميان نفى و اثبات، اگر وجودش را ابتدا نبود، آن را قديم خوانند و اگر وجودش را ابتدا بود، آن را محدث خوانند. حال اين كسب از دو بيرون نيست: يا قديم است يا محدث. اگر قديم گويند با خداى تعالى قدماى بسيار اثبات كرده باشند، و اگر گويند: محدث است، آن را محدث بايد يا محدثش خداى باشد يا ما باشيم. اگر خداى باشد، پس خداى مكتسب باشد و قادر به قدرت محدث، و اگر ما محدث او باشيم، فعل ما در

[١] در تفسير ابوالفتوح «تجّار»؛ در همه نسخه بدلها «تجارت» آمده كه همه اشتباه است. اين كلمه بايد «نجّار» باشد و مقصود نجّاريه، پيروان حسين بن محمد نجّار، است. شهرستانى در ملل و نحل آورده است كه او قائل به كسب بود و اشعرى نيز همين را قائل شده است. دليل ديگر بر اينكه بايد نجّار باشد، جملات بعدى ابوالفتوح است كه به نقد ديدگاه كسب نجاريه و اشاعره پرداخته است.[٢] گويا مصححان و محققان تفسير ابوالفتوح به بعضى مسائل دقت نداشته و جمله را با توجه به محتوا تصحيح نكرده اند. در اينجا عبارت كتاب «يا گوييم» آمده و در پاورقى آمده است: «همه نسخه بدلها: ما»، كه عبارت كتاب هيچ مفهوم محصّلى را ارائه نمى داد. بنابراين طبق تمام نسخه بدلها «ما» صحيح است كه جمله جواب قبل است. شبيه اين نمونه را در چند مورد ديگرنيز يافتيم.