در بحث جبر و اختيار اشاره وار گفتيم كه ماتريديه و اشاعره در باب رابطه افعال انسان با قدرت مطلق خداوند و اراده او قائل به كسب شده اند. گويا معنا و مفهوم كسب قبل از اشعرى، به وسيله ديگران نيز مورد استفاده قرار گرفته است. اگر چه لفظ كسب در كتاب فقه الاكبر منسوب به ابو حنيفه آمده و از شافعى عباراتى نقل شده كه لفظ كسب در آن به كار رفته است، [١] ولى گويا نجّار اولين كسى است [٢] كه آن را تبيين كلامى نمود و به عنوان نظريه اى در مقابل معتزله و تفويضيان مطرح ساخت. ابوبكر باقلانى (م ٤٠٣)، يكى از بزرگ ترين متفكران اشاعره، درباره كسب مى نويسد: «ان العبد له كسب و ليس مجبورا بل مكتسب لأفعاله من طاعة و معصية... فأفعال العباد هى كسب لهم و هى خلق اللّه ...». [٣] در تفسير كسب بين انديشمندان اشعرى و ماتريدى اختلاف است. تفتازانى در باب معناى كسب گويد: «هرگاه فردى اراده و قدرت خود را متوجه عمل كرد، خداوند آن عمل را مى آفريند و انسان آن را كسب مى نمايد». نظريه كسب مورد انتقاد مخالفان واقع شده و مهم ترين ايراد و اشكال اين است كه معناى آن براى عقل نامفهوم است. شيخ ابوالفتوح به اين نكته توجه نموده، مى نويسد:

[١] ر.ك: سير تحليلى كلام اهل سنّت، ص ٤٥١.[٢] ر.ك: ملل و نحل، ج ١، ص ٨١.[٣] الانصاف، ص ٧٠ ـ ٧١.